Khó tiết kiệm điện vì người dân giữ tư duy 'có tiền thì được dùng nhiều'

Thực trạng trên được ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và tăng trưởng xanh, đưa ra tại tọa đàm với chủ đề "Tiết kiệm điện mùa cao điểm: Trách nhiệm và giải pháp" do Cổng Thông tin điện tử Chính phủ tổ chức sáng 22/6.

Ông Sơn cho rằng, gần như các doanh nghiệp đều có tư duy và nhận thức tốt về vấn đề tiết kiệm điện, bởi đó là câu chuyện "đánh" vào túi tiền của họ, liên quan đến lợi nhuận, tới rủi ro.

Tuy nhiên, nếu nhìn vào khối hộ tiêu thụ, dân cư (chiếm khoảng 30% nhu cầu tiêu thụ điện), nhận thức ở khu vực này vẫn còn rất nhiều vấn đề.

"Quan điểm 'Tôi có tiền thì tại sao tôi không được dùng nhiều? Tôi trả được thì tại sao tôi không được dùng nhiều?', dẫn tới tư duy 'tôi kiếm được tiền thì tôi có quyền lãng phí'. Họ chưa nhận thức được tác động và ảnh hưởng", ông Sơn nói.

Vị chuyên gia phân tích, khi nhu cầu điện tăng vượt một ngưỡng nhất định, hệ thống phải huy động các nguồn điện có chi phí cao hơn, đồng thời đòi hỏi những khoản đầu tư rất lớn để đáp ứng công suất.

Trong khi đó, những người sử dụng lãng phí điện lại chưa phải chịu trách nhiệm về hành vi gây tác động lớn tới hệ thống điện thông qua hệ thống giá, bởi giá điện bán lẻ hiện nay vẫn là giá được kiểm soát, thông thường vẫn còn bù chéo và chưa thể hiện được yếu tố chi phí công suất ở trong đó.

Rào cản thứ hai là tâm lý "dùng nhiều thì phải rẻ", tức là nhiều người thắc mắc "tại sao bình thường hàng hóa khác dùng nhiều thì rẻ đi, mà điện cứ dùng nhiều lại đắt hơn?".

"Điều này thực sự rất khó giải thích đối với những người tiêu dùng bình thường. Người ta không hiểu được những đặc thù rất đặc biệt của cung ứng điện, rồi giá trị của mỗi một KW điện cắt giảm được", ông Sơn nói.

Ông Sơn dẫn lại quan điểm của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) khi nhiều lần nhấn mạnh rằng tiết kiệm điện chính là "nguồn điện đầu tiên" (first fuel). Tuy nhiên, phần lớn người dân chưa thực sự cảm nhận được giá trị đó vì chưa nhìn thấy đầy đủ chi phí của việc cung ứng điện.

Một vấn đề khác được Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và tăng trưởng xanh chỉ ra là cơ chế điều chỉnh phụ tải điện vẫn chưa tạo đủ động lực cho các bên tham gia.

Hằng năm, EVN đều phải làm việc với các doanh nghiệp để vận động cắt giảm hoặc dịch chuyển phụ tải trong những thời điểm hệ thống gặp áp lực. Tuy nhiên, hiện vẫn thiếu một cơ chế tài chính rõ ràng để lượng hóa đóng góp của doanh nghiệp và có hình thức bù đắp phù hợp cho sự chia sẻ này.

Cuối cùng, theo ông Sơn, chúng ta chưa có thói quen đo đếm và xem xét các số liệu. EVN đã xây dựng những công cụ giúp người tiêu dùng kiểm tra hằng ngày xem mình tiêu dùng bao nhiêu, nhưng không nhiều người dân hay doanh nghiệp theo dõi các con số này.

"Bạn không thể quản lý được cái mà bạn không đo đạc được. Nhất định phải đo đạc, phải đánh giá, phải theo dõi số liệu thì mới biết việc tiêu dùng và tiết kiệm của mình như thế nào cho đúng", ông Hà Đăng Sơn nhấn mạnh.

Sẽ điều chỉnh biểu giá điện theo giờ cao điểm

Trước thực tế gần đây, công suất cực đại của hệ thống điện liên tục lập những kỷ lục mới, ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) chia sẻ nhiều thách thức trong đảm bảo điện sản xuất và đời sống dân sinh.

"Gần đây, công suất cực đại của hệ thống điện đã vượt 58.000 MW và sản lượng điện có những ngày đạt trên 1 tỷ kWh. Đây là mức tiêu thụ rất lớn, phản ánh rõ nét quá trình phát triển và tăng trưởng mạnh mẽ của nền kinh tế. Khi kinh tế tăng trưởng, nhu cầu về điện năng cho sản xuất, kinh doanh và các hoạt động kinh tế - xã hội cũng gia tăng tương ứng", ông Dũng nêu thực tế.

Rủi ro lớn nhất về năng lượng, theo ông Dũng, liên quan những bất ổn địa chính trị trên thế giới, tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng năng lượng.

Khi chuỗi cung ứng bị đứt gãy, chi phí năng lượng có thể tăng từ 15-20%, thậm chí cao hơn. Chẳng hạn, trong giai đoạn căng thẳng liên quan đến eo biển Hormuz, giá dầu từ mức khoảng 50-60 USD/thùng đã có thời điểm vượt 100 USD/thùng. Ông Dũng cho rằng những biến động này tạo áp lực rất lớn lên hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như toàn bộ nền kinh tế.

Thêm vào đó, công tác bảo đảm cung ứng năng lượng còn chịu nhiều thách thức từ các yếu tố bên ngoài.

Trước những thách thức đó, Chính phủ và Bộ Công Thương đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Trong đó, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được xác định là một trong những trụ cột quan trọng bên cạnh các lĩnh vực than, dầu khí và các nguồn năng lượng khác.

"Thủ tướng đã ban hành các Chỉ thị nhằm thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà, đồng thời tăng cường các giải pháp nâng cao hiệu quả vận hành và tối ưu hóa hệ thống điện. Một số cơ chế như điều chỉnh biểu giá điện theo giờ cao điểm cũng sẽ được triển khai trong thời gian tới", đại diện Bộ Công Thương nói.

Trong thời gian tới, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với Bộ Tài chính để xây dựng và triển khai quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, tạo thêm nguồn lực cho quá trình chuyển đổi và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng trên phạm vi cả nước.