Người phụ nữ Tày và hành trình đưa trà rừng Việt ra thế giới

Giữa núi rừng thôn Liêm, xã Khánh Yên (Lào Cai), những rễ cây, lá, hoa dại vốn gắn bó với đời sống người Tày bao đời nay đang bước ra thị trường quốc tế với một sứ mệnh mới trở thành "đại sứ sức khỏe".

Từ tri thức truyền đời của cộng đồng, Ngân Thị Trang đã cùng bà con thành lập Hợp tác xã (HTX) Nông Lâm nghiệp Vạn An, biến những gì tưởng như bình dị thành các dòng trà thảo mộc được người tiêu dùng Mỹ và nhiều quốc gia khác đón nhận.

Sinh ra và lớn lên giữa núi rừng, Trang "ngấm" tri thức về thảo mộc từ bà ngoại và cha mẹ. Những rễ cây, lá thuốc quanh nhà không chỉ là phương thức chăm sóc sức khỏe hằng ngày mà còn là một phần đời sống tinh thần của gia đình người Tày. Sau nhiều năm học tập, làm việc xa quê, trong Trang luôn canh cánh một câu hỏi: làm thế nào để giữ gìn kho tri thức ấy, đồng thời biến nó thành sinh kế bền vững cho bà con quê mình?

Ý tưởng bắt đầu rõ nét trong giai đoạn đại dịch COVID-19, khi nhu cầu tăng cường sức đề kháng và chăm sóc sức khỏe được đặt lên hàng đầu. Quan sát thực tế cho thấy nhiều người dân địa phương ít bị ảnh hưởng bởi dịch hoặc hồi phục nhanh hơn, Trang tin rằng giá trị của thảo mộc bản địa hoàn toàn có thể lan tỏa rộng hơn.

Niềm thôi thúc ấy càng lớn khi cô chứng kiến những phụ nữ trong bản phải đào măng vầu mưu sinh giữa giá lạnh. Trang hiểu rằng, nếu không có hướng đi mới, đời sống người dân quê mình sẽ rất khó cải thiện.

Năm 2021, HTX Nông Lâm nghiệp Vạn An ra đời, nhưng hành trình khởi nghiệp không hề bằng phẳng. Thiếu vốn, thiếu kinh nghiệm, thiếu thiết bị và cả sự hoài nghi từ những người xung quanh là những rào cản lớn. Ngay trong gia đình, không ít người lo lắng liệu sản phẩm có thể đứng vững trên thị trường.

Không nản lòng, Trang tự học kỹ thuật canh tác tự nhiên, mạnh dạn bỏ vốn trồng thử nghiệm, thuê trồng thêm những loại cây được thị trường ưa chuộng như hoa cúc, hoa hồng, cỏ ngọt, kết hợp với thảo mộc bản địa để hoàn thiện sản phẩm. Hơn ba năm thử - sai, điều chỉnh liên tục, cuối cùng đã tạo được nền tảng đủ vững để bà con tin tưởng và tham gia cùng HTX.

Với Trang, vùng nguyên liệu chính là "trái tim" của HTX. Từ những thửa đất nhỏ của gia đình, HTX từng bước mở rộng bằng cách thuê đất của bà con xung quanh. Ba năm đầu gần như không có lãi vì chi phí nhân công, thuê đất và sai sót kỹ thuật, nhưng chính quá trình ấy giúp người dân thấy rõ hiệu quả lâu dài.

Đến nay, HTX đã xây dựng được vùng trồng ổn định với các dược liệu bản địa như cúc chi, hoa hồng cổ, bưởi non, gừng, sả, quế và nhiều loại lá rừng, tất cả đều được canh tác theo hướng tự nhiên. Điều khiến Trang tự hào nhất là bà con đã làm chủ kỹ thuật và tin vào giá trị của sản phẩm do chính mình tạo ra.

HTX cũng trở thành điểm tựa sinh kế cho cộng đồng. Hiện nay, Vạn An tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 20 lao động và 40-50 lao động thời vụ. Nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số, từ chỗ rụt rè, nay đã tự tin giới thiệu sản phẩm với khách hàng.

Thu nhập ổn định từ 6-7 triệu đồng/tháng giúp họ chăm lo cho gia đình, nuôi con ăn học và có vị thế hơn trong chính ngôi nhà của mình. HTX vì thế không chỉ là mô hình sản xuất, mà còn là hạt nhân gắn kết cộng đồng và giảm nghèo bền vững.

Đưa sản phẩm ra thị trường, đặc biệt là thị trường quốc tế, đòi hỏi những tiêu chuẩn khắt khe. Từ đánh giá OCOP, kiểm định chất lượng đến thiết kế bao bì, hoàn thiện nhãn mác, mỗi khâu đều được HTX thực hiện cẩn trọng. Hiện nay, HTX đã có 5 sản phẩm đạt OCOP 3 sao và đang đăng ký thêm 4 sản phẩm cho năm 2026. Khoảnh khắc cầm trên tay chứng nhận OCOP đầu tiên, Trang xem đó là sự ghi nhận xứng đáng cho nỗ lực bền bỉ của cả tập thể.

Điểm đặc biệt của các dòng trà Vạn An nằm ở cách phối trộn nguyên liệu dựa trên kinh nghiệm cha ông. Những ký ức tuổi thơ gắn với gừng, sả, diếp cá, hoa cúc hay vỏ cam quýt được Trang chắt lọc, phát triển thành các sản phẩm vừa mang giá trị sức khỏe, vừa kể câu chuyện văn hóa của người Tày.

Tận dụng kinh nghiệm bán hàng online từ trước, Trang nhanh chóng đưa sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng tại các đô thị lớn thông qua sàn thương mại điện tử, fanpage, hội chợ và các cửa hàng đặc sản. HTX cũng liên kết gia công với một số đơn vị sản xuất trà, đồng thời phát triển thương hiệu riêng "Vạn An". Mô hình liên kết theo chuỗi giá trị giúp bà con yên tâm sản xuất, giảm rủi ro thị trường và nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp.

Nhờ đó, mỗi tháng HTX xuất khẩu khoảng 100.000 gói trà sang Mỹ - thị trường nổi tiếng khắt khe về chất lượng và an toàn thực phẩm. Song song, thị trường trong nước tiêu thụ trung bình 10-12 tấn trà viên và gần 200.000 gói trà túi lọc mỗi tháng. Doanh thu ước đạt 750-850 triệu đồng/tháng, lợi nhuận khoảng 1,5 tỷ đồng/năm.

Trong chặng đường phía trước, Trang và các thành viên HTX đặt mục tiêu mở rộng vùng trồng, phát triển dòng trà cao cấp, nâng hạng OCOP và xây dựng Vạn An trở thành thương hiệu trà thảo mộc uy tín. Du lịch trải nghiệm gắn với chuyển đổi số cũng được tính đến, nhằm giúp khách hàng hiểu sâu hơn về vùng nguyên liệu và câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm.

Nhìn lại hành trình đã qua, điều khiến Trang tự hào nhất không chỉ là doanh thu, mà là sự trưởng thành của một tập thể phụ nữ dân tộc thiểu số - những người đang tạo ra sản phẩm sạch, đẹp và tử tế từ chính mảnh đất quê hương.

Những lá trà, rễ cây và hoa cỏ của Khánh Yên hôm nay không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn là niềm tự hào, là "đại sứ văn hóa" đưa tri thức bản địa người Tày vươn ra thế giới. Hành trình ấy vẫn đang tiếp tục, với khát vọng rằng: chỉ cần dám làm và bền bỉ, giá trị bản địa hoàn toàn có thể lan tỏa xa hơn những triền núi quê nhà.