Tháo nút thắt bản quyền, phát huy giá trị các bản phim lưu trữ

Trong khuôn khổ Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 24, sáng 25/11/2025, tại TP.HCM, Viện Phim Việt Nam tổ chức Hội thảo “Phát huy giá trị tư liệu hình ảnh động lưu trữ trong tình hình hiện nay”. Bản quyền, cơ chế phát hành và phát huy giá trị các bản lưu phim đã được tập trung đề cập tại hội thảo.

Khai thác, phát huy giá trị của tư liệu hình ảnh động phải có một lộ trình toàn diện

Phát biểu khai mạc Hội thảo, bà Lê Thị Hà, Viện trưởng Viện Phim Việt Nam khẳng định tầm quan trọng của tư liệu hình ảnh động đối với nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt là văn hoá và giáo dục. Bà Lê Thị Hà mong muốn thông qua hội thảo, các nhà quản lý, chuyên gia, các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ sẽ đưa ra những thảo luận, chia sẻ nhằm phát huy giá trị của tư liệu hình ảnh động, xây dựng cơ chế chính sách, khung pháp lý bản quyền cho việc khai thác tư liệu hình ảnh động trong tình hình hiện nay.

Theo số liệu từ Viện phim cho biết, Viện Phim Việt Nam đang lưu trữ và bảo quản hàng vạn mét phim tư liệu, với khoảng 80.000 cuốn phim 35mm, 16mm, hàng chục nghìn băng video các loại. Kho lưu trữ các tài liệu kèm theo phim của Viện Phim Việt Nam cũng đang lưu trữ 1.500 hồ sơ phim truyện Việt Nam, 2.030 hồ sơ phim tài liệu, 615 hồ sơ phim hoạt hình, hàng trăm hồ sơ về các hoạt động điện ảnh, các vấn đề chung của điện ảnh…

Với bề dày 45 năm, hoạt động khai thác, phát huy giá trị tư liệu hình ảnh động luôn là một trong những nhiệm vụ công tác trọng tâm mà Viện Phim Việt Nam tập trung đầu tư, thực hiện hiệu quả, tuy nhiên vẫn còn những khó khăn, hạn chế như số lượng tư liệu, tài liệu điện ảnh lưu trữ được giới thiệu đến công chúng còn ít so với khối lượng tư liệu hình ảnh động hiện đang được lưu trữ, việc tổ chức phục vụ khán giả trong nước và nước ngoài còn chưa được thường xuyên.

Tại hội thảo, các bài tham luận đều xoay quanh những vấn đề cốt lõi của công tác bảo quản, khai thác và phát huy giá trị của tư liệu trong bối cảnh hiện nay. Các đại biểu nêu ra những mặt hạn chế, bất cập, khó khăn trong việc sưu tầm, bảo quản và khai thác các tư liệu hình ảnh động, đồng thời chỉ ra những việc cần làm ngay, đó là: phục chế những bộ phim kinh điển, những tư liệu quý; xây dựng cơ sở dữ liệu phim truyện, phim hoạt hình, phim tài liệu bằng số hoá; chuyển từ hình thức bảo tồn vật lý các thước phim sang quản trị dữ liệu di sản; tạo cơ chế lấy phim “nuôi” phim để tạo vòng tuần hoàn giữa bảo tồn và khai thác phát huy tư liệu; định vị thương hiệu quốc gia thông qua phim ảnh nhằm quảng bá văn hoá, khơi dậy lòng tự hào dân tộc trong giới trẻ.

Các đại biểu đều nhận định việc khai thác và phát huy giá trị của tư liệu hình ảnh động phải được nâng tầm thành chính sách văn hoá dài hạn nằm trong Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hoá, trong đó có công nghiệp điện ảnh. Việc khai thác, phát huy giá trị của tư liệu hình ảnh động phải có một lộ trình toàn diện, một khung pháp lý vững chắc nhằm “hồi sinh” và đánh thức ký ức điện ảnh Việt Nam, biến kho lưu trữ phim của Viện Phim Việt Nam - nơi lưu giữ những di sản điện ảnh trở thành “ngân hàng ký ức sống” và nguồn lực chiến lược cho sức mạnh mềm quốc gia.

Tháo nút thắt bản quyền phim lưu trữ

Tại Hội thảo, các đại biểu cũng được tiếp cận các khía cạnh pháp lý trong quá trình phát huy giá trị tư liệu hình ảnh động lưu trữ trong tình hình hiện nay với phần chia sẻ của đại diện Cục Bản quyền tác giả (Bộ VHTTDL), Vụ Pháp chế (Bộ VHTTDL) và luật sư tại Công ty Sở hữu trí tuệ Bross & Partners.

Nhấn mạnh tới khía cạnh bản quyền trong công tác khai thác tác phẩm điện ảnh và tư liệu hình ảnh động lưu trữ, bà Nguyễn Thị Ngọc Hà, Phó Trưởng phòng HTQT về Quyền tác giả, quyền liên quan, Cục Bản quyền tác giả, chia sẻ những quy định về tác phẩm điện ảnh và quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh.

Đưa ra các kiến nghị trọng tâm nhằm gỡ rối nút thắt pháp lý, bà Hà đề xuất hoàn thiện quy định tại Điều 42 Luật Sở hữu trí tuệ để xác định rõ hai cơ quan là đại diện Nhà nước thực hiện quyền của chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh.

Theo đó, cơ quan nhận chuyển giao quyền tác giả hoặc cơ quan quản lý quyền tác giả đối với những tác phẩm mà chủ sở hữu không thể xác định hoặc không có người thừa kế.

Đối với việc khai thác tác phẩm điện ảnh đặt hàng có sử dụng ngân sách Nhà nước, cần nghiên cứu rà soát để cơ quan đại diện Nhà nước quản lý hiệu quả quyền tác giả, với sự tham gia của ba nhóm chủ thể: Cơ sở điện ảnh sản xuất, Chủ đầu tư dự án và Cơ sở lưu trữ. 

Bà nhấn mạnh phải có cơ chế khai thác phù hợp khi thương mại hóa để vừa tiết kiệm ngân sách, vừa khuyến khích sự sáng tạo, đồng thời xem xét chính sách phân chia lợi nhuận thu được nhằm thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp điện ảnh. Cuối cùng, cần xây dựng hệ thống quản lý tác phẩm thuộc sở hữu Nhà nước một cách thống nhất.

Tại Hội thảo, ông Phạm Cao Thái, Vụ trưởng Vụ Pháp chế đề cập đến phần quy định đối với các bộ phim do Nhà nước đặt hàng, Nhà nước giao nhiệm vụ hiện thực hiện theo các quy định của pháp luật: liên quan tới các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ và các quy định hướng dẫn về phần bản quyền; các quy định của pháp luật về quản lý và sử dụng tài sản công; các quy định pháp luật dân sự, thực hiện theo nguyên tắc tối cao là các thỏa thuận về mặt dân sự. Bên cạnh đó là các quy định liên quan Luật Điện ảnh, các nghị định…

Theo ông Thái, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang tập trung xây dựng khuôn khổ pháp lý để giải quyết: tiền bản quyền sáng tạo tác phẩm điện ảnh theo cách thức đặt hàng, đấu thầu, giao nhiệm vụ (thực hiện theo Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Sử dụng tài sản công). Tiền bản quyền trong khai thác, sử dụng, đặc biệt, liên quan tới phần Nhà nước là chủ sở hữu.