Chuyên gia: Biến đổi khí hậu ở Việt Nam không chỉ là câu chuyện riêng của Sa Pa

Sa Pa đang đứng trước một lát cắt điển hình của biến đổi khí hậu ở vùng núi cao phía Bắc: ấm lên nhanh hơn, các đợt rét đậm, rét hại kéo dài ngày càng ít, khả năng xuất hiện băng tuyết trong dài hạn giảm cả về tần suất lẫn mức độ ổn định.

Trong khi đó, những hiện tượng thời tiết cực đoan khác như mưa lớn, sạt lở đất lại gia tăng về mức độ biến động và khó lường, gây tác động trực tiếp tới hệ sinh thái, sản xuất nông nghiệp ôn đới, hệ thống hạ tầng cũng như mô hình du lịch và sinh kế của người dân địa phương.

Biến rủi ro khí hậu thành động lực nâng cấp

TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Khí tượng khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển chia sẻ, Sa Pa ấm lên nhanh hơn dự báo, nhất là mức tăng của nhiệt độ về đêm, sẽ tạo ra các tác động đa chiều.

Hệ sinh thái núi cao sẽ chịu áp lực dịch chuyển đai lạnh lên cao hơn, thay đổi cấu trúc rừng và gia tăng rủi ro từ sâu bệnh, loài xâm lấn. Nông nghiệp ôn đới cũng đối mặt nguy cơ lệch pha mùa vụ do thiếu độ lạnh tích lũy, trong khi mùa đông ấm hơn lại làm rệp, nấm bệnh hoạt động sớm và kéo dài hơn, tăng chi phí canh tác.

Du lịch mùa lạnh, bao gồm trải nghiệm tuyết và băng giá, sẽ kém ổn định hơn trong dài hạn và khó lập kế hoạch theo mùa như trước đây.

Nhưng bên cạnh đó, theo TS Trương Bá Kiên, biến đổi khí hậu cũng mở ra những cơ hội phát triển mới nếu được đón bắt kịp thời. Ông phân tích, nền nhiệt ấm lên kéo dài có thể giúp Sa Pa đa dạng hóa cơ cấu cây trồng sang các giống ôn đới ngắn ngày hoặc cận nhiệt chất lượng cao, mở rộng mùa sản xuất rau - hoa - dược liệu ngoài vụ đông truyền thống, tăng giá trị chuỗi nông sản vùng cao.

Khí hậu ấm hơn cũng tạo điều kiện để địa phương phát triển các sản phẩm du lịch 4 mùa, giảm phụ thuộc vào một “mùa lạnh ngắn hạn”, từ đó kéo dài mùa du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, thể thao ngoài trời, giáo dục môi trường và trải nghiệm nông nghiệp.

Ngoài ra, ấm lên nhanh là lời nhắc để Sa Pa đầu tư mạnh hơn vào dự báo sớm, quản lý rủi ro thiên tai và chuyển đổi hạ tầng thích ứng. Qua đó hình thành các dịch vụ khí hậu và nông - du lịch thông minh hơn, tạo việc làm mới trong phân tích dữ liệu, cảnh báo sớm, nông nghiệp công nghệ cao và du lịch bền vững.

“Nhìn tổng thể, Sa Pa đang đứng trước một bước chuyển khí hậu mang tính hệ thống, vừa đặt ra thách thức, vừa tạo ra dư địa đổi mới. Điều quan trọng là địa phương cần chủ động thích ứng dựa trên bằng chứng khoa học, đồng thời đón đầu cơ hội phát triển mới trong nông nghiệp, du lịch và sinh kế xanh – bền vững, để biến rủi ro khí hậu thành động lực nâng cấp, thay vì chỉ là câu chuyện nhiệt độ đơn thuần", TS Kiên chia sẻ.

Cực đoan khí hậu gia tăng trên diện rộng

TS Trương Bá Kiên cũng chỉ rõ, biến đổi khí hậu ở Việt Nam không chỉ là câu chuyện riêng của Sa Pa, mà là xu thế đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu.

Dưới tác động của ấm lên toàn cầu, khí hậu và hoàn lưu khu vực biến đổi theo cách phi tuyến, làm gia tăng năng lượng và hơi ẩm trong khí quyển, từ đó khuếch đại cường độ và tính bất định của các cực đoan thời tiết.

Điều này dẫn tới việc Việt Nam, từ miền núi, đồng bằng đến ven biển và đô thị đều chịu nhiều thiên tai có nguồn gốc khí tượng, thủy văn và khí hậu hơn so với trước đây. Nổi bật trong đó là các hiện tượng nắng nóng kỷ lục, sóng nhiệt kéo dài, bão mạnh bất thường, mưa lớn cực đoan, lũ quét, sạt lở đất và ngập lụt diện rộng.

“Những đợt nắng nóng và sóng nhiệt vượt ngưỡng 35-37°C ngày càng nhiều, làm tăng stress nhiệt lên con người, cây trồng, vật nuôi và hệ sinh thái…”, chuyên gia nói.

Cũng theo TS Trương Bá Kiên, ở vùng ven biển, nước biển dâng đang diễn ra đồng thời với sự nóng lên toàn cầu, làm gia tăng rủi ro xâm nhập mặn, ngập lụt ven bờ, triều cường và tổn thương hạ tầng, sinh kế tại các tỉnh ven biển thấp, đặc biệt là Đồng bằng sông Cửu Long và dải ven biển miền Trung. Đây là những khu vực chịu rủi ro kép giữa mưa bão cực đoan từ trên trời và nước biển dâng từ dưới lên.

Trong khi đó, tại các đô thị lớn, quá trình ấm lên toàn cầu lại cộng hưởng với hiện tượng đảo nhiệt đô thị do mật độ xây dựng cao, bề mặt bê tông, nhựa đường, giao thông và phát thải nhiệt từ hoạt động kinh tế, du lịch, khiến cảm nhận nắng nóng trong đời sống thường ngày trở nên gay gắt hơn so với thống kê trung bình.

Dù đóng góp này chủ yếu ở quy mô vi khí hậu bề mặt, còn nguyên nhân chủ đạo vẫn là biến đổi khí hậu quy mô toàn cầu và khu vực.

Các cơn bão đổ bộ đất liền những năm gần đây có xu hướng mạnh hơn, thời điểm cực đại khó lường hơn, kèm theo các đợt mưa cực đoan cường độ rất lớn trong thời gian ngắn, dễ gây lũ quét, trượt lở ở miền núi phía Bắc và Trung Bộ, đồng thời làm ngập lụt đô thị và đồng bằng xảy ra trên diện rộng khi mưa vượt xa năng lực thoát nước.

Lũ lụt ở Trung Bộ trở nên nghiêm trọng hơn do nguồn ẩm khí quyển lớn hơn trong nền khí hậu ấm lên. Còn ở phía Nam, rủi ro mưa lớn thường đến muộn hơn nhưng dồn dập trong thời gian ngắn hơn, bất định hơn giữa các năm.

“Biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp và chủ đạo làm gia tăng mức độ cực đoan của thiên tai tại Việt Nam, không phải hiện tượng đơn lẻ, mà là kết quả của một hệ thống khí hậu đang ấm lên nhanh và biến động mạnh hơn”, TS Trương Bá Kiên khẳng định.

Trước bức tranh khí hậu thay đổi nhanh và phi tuyến, Việt Nam cần chuyển đổi tư duy trong phòng chống thiên tai từ phòng chống thiên tai chủ yếu mang tính ứng phó bị động, tập trung khắc phục hậu quả chuyển sang tư duy quản trị rủi ro chủ động. Trong đó, dự báo sớm và dự báo dựa trên tác động trở thành nhân tố cốt lõi giúp bảo vệ cộng đồng và hạ tầng trước khi rủi ro xảy ra.

Ở ngắn hạn, trọng tâm là cải thiện dự báo, cảnh báo sớm và dự báo dựa trên tác động, chuẩn bị lực lượng, kịch bản sơ tán và bảo vệ tài sản trước khi cực đoan xảy ra.

Ở dài hạn, Việt Nam cần tiếp tục xây dựng và cập nhật kịch bản biến đổi khí hậu quốc gia - như các kịch bản biến đổi khí hậu theo luật và chuẩn mực quốc tế, làm cơ sở đánh giá rủi ro khí hậu cho tất cả các ngành và địa phương, từ nông nghiệp, tài nguyên nước, năng lượng, môi trường đô thị đến vùng ven biển chịu tác động của nước biển dâng và triều cường.

2025 được ghi nhận là một trong những năm có diễn biến thiên tai dị thường và khốc liệt nhất trong nhiều thập kỷ qua, với mức độ cực đoan, tần suất dày đặc và phạm vi ảnh hưởng chưa từng có.

Theo thống kê của Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cả nước đã xảy ra 21 loại hình thiên tai khác nhau, gồm bão, áp thấp nhiệt đới, nước dâng, gió mạnh trên biển, mưa lớn, lũ, ngập lụt, dông, lốc, mưa đá, rét hại, sương muối, sương mù, lũ quét, sạt lở đất, nắng nóng, hạn hán, xâm nhập mặn và động đất. Đáng chú ý, nhiều hình thái thiên tai xuất hiện với tần suất cao, liên tục, dày đặc và mang tính cực đoan rõ rệt.