Bắc và Trung Bộ đối diện mùa hè khốc liệt, nguy cơ phá vỡ các kỷ lục nhiệt độ

Trong tháng 5, Bắc Bộ và Trung Bộ xuất hiện 2 đợt nắng nóng diện rộng vào ngày 13-17/5 và 23-28/5. Nhiệt độ cao nhất phổ biến 36-39°C, có nơi trên 40°C, trong đó tại Hà Nội và Nghệ An có nơi vượt 41°C.

Đáng chú ý, trong đợt nắng nóng này, 10 trạm khí tượng ghi nhận mức nhiệt cao nhất ngày vượt kỷ lục từng quan trắc trong tháng 5, trong khi 17 trạm khác có giá trị nhiệt độ cao nhất ngày đứng thứ hai trong chuỗi số liệu lịch sử cùng kỳ.

TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu - Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, cho biết việc miền Bắc liên tiếp ghi nhận các đợt nắng nóng gay gắt trong những năm gần đây là kết quả của sự tác động đồng thời giữa quy luật mùa, hình thế thời tiết và xu thế khí hậu dài hạn.

Theo ông, giai đoạn từ cuối tháng 5 đến hết tháng 7 là thời kỳ cao điểm nắng nóng ở miền Bắc. Do đó, sau đợt nắng nóng gay gắt cuối tháng 5, khả năng tiếp tục xuất hiện thêm các đợt nắng nóng trong tháng 6.

"Về quy luật khí hậu, đây là thời kỳ áp thấp nóng phía Tây hoạt động mạnh hơn, bức xạ mặt trời lớn, ngày dài, nền nhiệt tăng nhanh. Đồng thời, hiệu ứng phơn có thể xuất hiện ở Trung Bộ, Bắc Trung Bộ và lan ảnh hưởng tới một phần Bắc Bộ", TS Trương Bá Kiên nói.

Điểm khác biệt hiện nay là các hình thế gây nóng này đang hoạt động trên nền nhiệt cao hơn trước. Khi nền nhiệt trung bình đã tăng, chỉ cần một hình thế nắng nóng tương tự quá khứ cũng có thể tạo ra nhiệt độ cực đại cao hơn. Đây là tác động nền của biến đổi khí hậu.

Bên cạnh đó, các dao động khí hậu như El Nino có thể làm tăng xác suất xuất hiện các trạng thái nóng, khô, thiếu hụt mưa ở một số thời kỳ. Khi mưa ít, mây ít và bề mặt đất khô hơn, quá trình nung nóng lớp không khí sát mặt đất diễn ra mạnh hơn, làm đợt nóng dễ trở nên gay gắt hơn.

Theo chuyên gia, trong tháng 6, có thể xuất hiện thêm khoảng 2-3 đợt nắng nóng, trong đó có những đợt nắng nóng gay gắt, thậm chí đặc biệt gay gắt tại một số khu vực. Nhiệt độ cao nhất phổ biến trong các đợt nóng có thể ở mức 37-39°C; một số nơi, nhất là vùng núi phía Tây từ Thanh Hóa đến Huế hoặc các khu vực chịu tác động mạnh của phơn, có thể đạt 40-42°C.

Với Hà Nội và một số đô thị lớn, nhiệt độ khí tượng có thể thấp hơn các “chảo lửa” miền Trung, nhưng nhiệt độ cảm nhận và mức độ oi bức lại rất lớn do hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

Về khả năng xuất hiện kỷ lục nhiệt độ mới, TS Kiên cho biết không thể khẳng định chắc chắn trước từng đợt. Tuy nhiên, không loại trừ khả năng một số trạm có thể tiệm cận hoặc vượt các giá trị lịch sử nếu có sự cộng hưởng của nhiều yếu tố gồm: áp thấp nóng phía Tây hoạt động mạnh, hiệu ứng phơn rõ, trời ít mây, gió yếu, độ ẩm cao và nền nhiệt trước đó đã tích lũy qua nhiều ngày.

"Điều cần nhấn mạnh là trong bối cảnh biến đổi khí hậu, các ngưỡng nhiệt từng được coi là hiếm gặp đang có xu hướng xuất hiện thường xuyên hơn, nên nguy cơ phá vỡ các kỷ lục nhiệt độ cục bộ là điều cần được theo dõi sát.

Các kỷ lục nhiệt độ bị phá vỡ trong thời gian gần đây không nên được lý giải bằng một nguyên nhân đơn lẻ. Đây là kết quả của sự cộng hưởng giữa nhiều yếu tố: hình thế thời tiết ngắn hạn, dao động khí hậu quy mô lớn như El Nino, xu thế nóng lên do biến đổi khí hậu và tác động tại chỗ của đô thị hóa", TS Trương Bá Kiên cảnh báo.

Ở quy mô thời tiết, các đợt nóng thường gắn với áp thấp nóng phía Tây, hiệu ứng phơn, ít mây, gió yếu, bức xạ mặt trời mạnh và sự thiếu hụt mưa trong một số giai đoạn. Khi các điều kiện này xuất hiện đồng thời, nhiệt độ cực đại ban ngày có thể tăng rất nhanh.

Ở quy mô khí hậu, biến đổi khí hậu làm nền nhiệt trung bình tăng lên. Khi toàn bộ phân bố nhiệt độ dịch chuyển về phía nóng hơn, các ngưỡng nhiệt cao trước đây ít xảy ra sẽ có khả năng xuất hiện thường xuyên hơn. Nói cách khác, biến đổi khí hậu không nhất thiết tạo ra từng đợt nóng cụ thể, nhưng làm tăng xác suất để một đợt nóng trở nên gay gắt hơn hoặc đạt mức kỷ lục.

Theo TS Trương Bá Kiên, El Nino cũng là yếu tố rất đáng chú ý. El Nino làm thay đổi hoàn lưu khí quyển - đại dương quy mô lớn. Từ đó có thể làm tăng nền nhiệt, giảm mưa ở một số thời kỳ và làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, khô hạn, thiếu nước.

Tuy nhiên, El Nino không trực tiếp quyết định từng ngày nắng nóng. Cường độ cụ thể của một đợt nóng ở Hà Nội, Bắc Bộ hay Trung Bộ vẫn phụ thuộc vào hình thế thời tiết khu vực trong từng thời điểm.

Nguy cơ xuất hiện El Nino từ tháng 6

Bà Hoàng Thị Mai - Dự báo viên phòng Dự báo khí hậu, Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia cho hay, một trong những biểu hiện khí hậu đáng quan tâm nhất hiện nay là hiện tượng ENSO. Theo số liệu quan trắc mới nhất, nhiệt độ mặt nước biển khu vực trung tâm Thái Bình Dương đang tiếp tục ấm lên, với mức dị thường đạt khoảng +0,5°C trong tuần cuối tháng 5.

Các trung tâm khí hậu trong nước và quốc tế đều nhận định khả năng rất cao hiện tượng ENSO sẽ chuyển sang pha El Nino trong giai đoạn từ tháng 6-8 với xác suất trên 90% và có thể duy trì đến cuối năm 2026, thậm chí sang đến đầu năm 2027.

Đáng lưu ý, các kết quả dự báo cập nhật gần đây cho thấy, xu thế xuất hiện El Nino mạnh đến rất mạnh đang gia tăng so với các nhận định trước đây. Trong đó, xác suất hình thành một đợt El Nino cường độ rất mạnh, tương đương sự kiện El Nino xảy ra vào năm 2015-2016, đã tăng lên khoảng 37% trong thời kỳ từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027.