Cách bày mâm ngũ quả đẹp mắt của ba miền Bắc - Trung - Nam

Trong dịp Tết Nguyên đán - Tết cổ truyền của dân tộc, mâm ngũ quả luôn hiện diện trang trọng trên bàn thờ gia tiên, bên cạnh mâm cỗ xôi gà, bánh chưng hoặc bánh tét, hoa đào hay hoa mai. Không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, mâm ngũ quả còn chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa văn hóa, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và những ước vọng tốt đẹp của người Việt trong dịp năm mới.

Nguồn gốc và ý nghĩa mâm ngũ quả ngày Tết

Sự xuất hiện của mâm ngũ quả trong ngày Tết có nguồn gốc từ tư tưởng triết học phương Đông, cụ thể là thuyết Ngũ hành. Theo quan niệm này, vạn vật trong vũ trụ được cấu thành từ năm yếu tố cơ bản gồm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa và Thổ. Năm loại trái cây được bày trên mâm cúng tượng trưng cho năm yếu tố ấy, thể hiện sự hài hòa, cân bằng của trời đất, đồng thời gửi gắm mong muốn về một cuộc sống viên mãn, ổn định và đủ đầy trong năm mới.

Bên cạnh đó, số 5 là số lẻ, thuộc dương, được xem là biểu trưng cho sự sinh sôi, phát triển và vận động không ngừng. Vì vậy, mâm ngũ quả không chỉ là lễ vật dâng cúng tổ tiên mà còn là lời cầu chúc cho một năm mới khởi sắc, nhiều cơ hội và may mắn.

Đối với Phật tử, màu sắc mâm ngũ quả có ý nghĩa riêng. Kinh Vu lan bồn (Ullambana Sutra) có nhắc đến hình ảnh trái cây năm màu, đại diện cho “ngũ thiện căn” gồm: Tín căn (lòng tin), Tấn căn (ý chí tinh tấn), Niệm căn (khả năng ghi nhớ, tỉnh thức), Định căn (tâm an định) và Huệ căn (trí tuệ, sự sáng suốt). Quan niệm này nhấn mạnh yếu tố đạo đức, hướng con người đến lối sống thiện lành, tích cực.

Trong văn hóa dân gian Việt Nam, số 5 còn gắn liền với mong ước “ngũ phúc lâm môn”, tức năm điều phúc cùng đến với gia đình. Ngũ phúc bao gồm: phú quý (giàu có, sung túc), trường thọ (sống lâu), khang ninh (khỏe mạnh, bình an), hảo đức (đạo đức tốt đẹp) và thiện chung (kết cục tốt lành, may mắn).

Theo thời gian, cách bày mâm ngũ quả ngày Tết cũng có nhiều thay đổi. Ngày nay, nhiều gia đình không còn bó buộc mâm cúng chỉ gồm đúng năm loại trái cây mà có thể bổ sung thêm các loại quả khác để tăng tính thẩm mỹ và phù hợp với điều kiện kinh tế cũng như sở thích cá nhân. 

Tuy nhiên, mỗi loại quả đều mang ý nghĩa riêng, vì vậy việc lựa chọn và sắp xếp mâm ngũ quả vẫn cần được cân nhắc để thể hiện đúng mong ước của gia chủ trong năm mới.

Tùy theo phong tục, tập quán và điều kiện tự nhiên, mỗi vùng miền trên cả nước lại có cách bài trí mâm ngũ quả khác nhau, tạo nên những nét đặc trưng riêng biệt cho miền Bắc, miền Trung và miền Nam.

Cách trang trí mâm ngũ quả miền Bắc

Tại miền Bắc, mâm ngũ quả thường được bày theo nguyên lý ngũ hành và phối hợp hài hòa năm màu sắc tượng trưng: Kim là màu trắng, xám hoặc ghi; Mộc là màu xanh lá; Thủy là màu đen; Hỏa là màu đỏ; Thổ là màu vàng. Những loại trái cây phổ biến trong mâm ngũ quả miền Bắc gồm chuối xanh, bưởi vàng hoặc phật thủ, táo, thanh long, quýt.

Trong cách bày truyền thống, nải chuối xanh tượng trưng cho hành Mộc thường được đặt ở vị trí thấp nhất, làm nền đỡ cho các loại quả khác. Hình ảnh nải chuối xòe rộng giống như bàn tay nâng niu, che chở, mang ý nghĩa bao bọc, bảo vệ gia đình.

Quả phật thủ hoặc bưởi vàng, đại diện cho hành Thổ, thường được đặt ở chính giữa mâm, phía trên nải chuối. Các loại trái cây khác như ớt đỏ tượng trưng cho hành Hỏa, đào hoặc lê đại diện cho hành Kim được sắp xếp xung quanh sao cho cân đối, hài hòa về hình dáng và màu sắc.

Người miền Bắc thường tránh bày những loại quả có gai nhọn, mùi quá nồng hoặc bề mặt xù xì vì cho rằng chúng không phù hợp với không gian thờ cúng. Trái cây trên mâm ngũ quả thường được chọn theo số lẻ, xếp xen kẽ, so le để tạo sự mềm mại và cân đối cho tổng thể.

Cách bày mâm ngũ quả miền Trung

So với hai miền còn lại, mâm ngũ quả miền Trung thường giản dị hơn do điều kiện khí hậu khắc nghiệt khiến trái cây không quá phong phú. Cách bày mâm ngũ quả ở khu vực này là sự giao thoa giữa phong tục miền Bắc và miền Nam, đề cao sự thành tâm hơn hình thức.

Người miền Trung thường lựa chọn những loại trái cây sẵn có tại địa phương, đúng mùa, đúng vụ. Các loại quả phổ biến có thể kể đến như cam, chuối, dừa, xoài, đu đủ, quýt, thanh long, dứa, mãng cầu, sung, dưa hấu…

Cách trang trí mâm ngũ quả miền Trung không cầu kỳ. Những quả có kích thước lớn, trọng lượng nặng thường được đặt phía dưới để làm trụ vững chắc. Các loại quả nhỏ hơn được xếp đan xen phía trên, tạo nên bố cục hài hòa, gọn gàng.

Ngày nay, khi việc vận chuyển và buôn bán trái cây trở nên thuận lợi hơn, mâm ngũ quả miền Trung cũng đa dạng về chủng loại và hình thức, song vẫn giữ tinh thần mộc mạc, giản đơn vốn có.

Cách bày mâm ngũ quả miền Nam

Người miền Nam bày mâm ngũ quả dựa trên lối chơi chữ dân gian với ước nguyện “Cầu sung vừa đủ xài”, mong một năm mới sung túc, đủ đầy. Theo đó, năm loại quả thường xuất hiện là mãng cầu, sung, dừa, đu đủ và xoài. Ngoài ra, nhiều gia đình còn đặt thêm quả thơm (dứa) với mong muốn con cháu đông đủ, sum vầy, cùng một cặp dưa hấu vỏ xanh ruột đỏ để cầu may mắn, thuận lợi.

Khác với miền Bắc, người miền Nam thường kiêng bày những loại quả có cách phát âm mang ý nghĩa không tốt theo quan niệm dân gian, như lê (gợi liên tưởng đến lê lết), chuối (chúi nhủi), quýt (quýt làm cam chịu), táo (thường gọi là “bom”), hay sầu riêng, loại quả có tên gọi gợi cảm giác buồn.

Cách bày mâm ngũ quả miền Nam thường theo dạng tháp. Những quả to, nặng, vỏ xanh được đặt phía dưới để tạo nền vững chắc, phía trên là các loại quả nhỏ hơn, đã chín, xếp xen kẽ. Hai bên mâm ngũ quả thường đặt cặp dưa hấu được chọn lựa kỹ càng, tạo điểm nhấn nổi bật và cân đối cho tổng thể.

Dù cách bày trí có khác nhau giữa ba miền, mâm ngũ quả ngày Tết vẫn luôn là biểu tượng văn hóa đặc sắc, thể hiện lòng hiếu kính với tổ tiên và những mong ước tốt đẹp cho một năm mới an khang, đủ đầy của người Việt.