Tết Nguyên đán: Cội rễ Đạo giáo - Phật giáo phía sau không khí lễ hội

Ngày 17/2 tới, hàng triệu gia đình tại Việt Nam cùng nhiều quốc gia châu Á sẽ bước sang năm mới âm lịch. Những chuyến xe về quê, mâm cơm đoàn viên sum vầy hay phong bao lì xì đỏ mang lại hình ảnh quen thuộc. Nhưng phía sau không khí rộn ràng ấy, Tết Nguyên đán còn là một thời điểm mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc, được bồi đắp qua hàng nghìn năm ảnh hưởng của Đạo giáo và Phật giáo.

Tết được tính theo chu kỳ Mặt trăng, rơi vào kỳ trăng non đầu tiên từ cuối tháng 1 đến giữa tháng 2 và kéo dài 15 ngày. Mỗi năm gắn với một con giáp, song trong đời sống thường nhật, ý nghĩa quan trọng hơn không nằm ở dự đoán vận mệnh mà ở việc nhìn lại năm cũ, hàn gắn các mối quan hệ và bắt đầu lại với tâm thế mới.

Ở nhiều cộng đồng Á Đông, Tết được coi là sự “tái sinh” không chỉ của thời gian mà còn của cả đời sống tinh thần. Đây là dịp con người tạm dừng nhịp sống thường nhật, suy ngẫm về những gì đã qua và bước vào năm mới với sự chủ động, biết ơn và kỳ vọng.

Dấu ấn tín ngưỡng và đời sống tinh thần

Nhiều phong tục quen thuộc của ngày Tết thực chất phản ánh quan niệm sống hài hòa với tự nhiên - tư tưởng cốt lõi của Đạo giáo. Việc tổng vệ sinh nhà cửa trước giao thừa, thường được gọi là “tống cựu nghinh tân”, mang ý nghĩa loại bỏ điều cũ và năng lượng tiêu cực để đón sinh khí mới.

Phong tục cúng ông Công, ông Táo hay thắp hương gia tiên cũng thể hiện niềm tin rằng thế giới hữu hình và vô hình có mối liên hệ. Nghi thức đầu năm vì thế vừa là tưởng nhớ tổ tiên, vừa là lời cầu chúc bình an cho năm tới. Sắc đỏ, vàng trong câu đối, đèn lồng hay bao lì xì mang hàm ý bảo hộ, cát tường, thịnh vượng và cân bằng âm - dương.

Song song với đó, Phật giáo tạo nên chiều sâu hướng nội cho ngày Tết, nhấn mạnh lòng từ bi và "sự thanh lọc đạo đức". Tục đi chùa đầu năm phổ biến ở Việt Nam và nhiều nước châu Á không chỉ để cầu tài lộc mà còn nhằm tìm sự an tâm và khởi đầu năm mới bằng tâm thế tỉnh thức, lòng biết ơn.

Quan niệm nhân - quả khiến nhiều người chọn dịp này để làm việc thiện, giúp đỡ người khó khăn hoặc hòa giải mâu thuẫn, coi đó là cách “làm mới” đời sống tinh thần.

Vì vậy, Tết không đơn thuần là ngày vui mà còn là thời điểm tha thứ, buông bỏ oán giận và củng cố các mối quan hệ gia đình.

Cốt lõi của Tết vẫn là sự đoàn tụ. Bữa cơm tất niên quy tụ những người đi làm xa trở về nhà; nhiều món ăn mang ý nghĩa biểu tượng như bánh nếp tượng trưng cho sự phát triển, cá biểu trưng cho dư dả. Người lớn mừng tuổi cho trẻ nhỏ như lời chúc bình an và may mắn trong năm mới - vừa là phong tục văn hóa vừa là hy vọng tinh thần cho tương lai.

Các hoạt động cộng đồng như chợ hoa, múa lân, pháo nổ hay lễ hội mùa xuân vốn bắt nguồn từ truyền thuyết xua đuổi tà khí, nay trở thành sinh hoạt văn hóa công cộng và biểu đạt bản sắc cộng đồng.

Ngày nay, Tết Nguyên đán đã vượt ra ngoài phạm vi châu Á, được tổ chức tại nhiều thành phố trên thế giới nơi có cộng đồng người Á sinh sống. Dù hình thức thay đổi theo bối cảnh hiện đại, phần cốt lõi vẫn được giữ nguyên: sự hòa hợp của Đạo giáo với tinh thần từ bi, tái sinh của Phật giáo.

Trong một thế giới ngày càng vội vã, Tết trở thành khoảng lặng hiếm hoi để con người kết nối với gia đình và suy ngẫm về cuộc sống. Những giá trị như khởi đầu mới, tha thứ, sẻ chia và hy vọng vì thế vượt qua ranh giới văn hóa hay tôn giáo, chạm tới mong muốn phổ quát: một năm mới bình an và tốt đẹp hơn.