Gan 'kêu cứu' do thói quen lạm dụng thực phẩm chức năng

Tin rằng vitamin, viên bổ hay các sản phẩm thảo dược "tự nhiên" vô hại, nhiều người duy trì thói quen uống đủ loại mỗi ngày mà không biết gan đang phải gánh áp lực khổng lồ.

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học Dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, cho biết ngày càng có nhiều trường hợp tổn thương gan liên quan đến vitamin và thực phẩm chức năng được ghi nhận. Không ít bệnh nhân nhập viện vì viêm gan cấp, suy gan, thậm chí phải ghép gan sau thời gian dài sử dụng các sản phẩm được quảng cáo là "tăng đề kháng", "giải độc gan" hay "thải độc cơ thể".

Theo bác sĩ, gan là cơ quan đảm nhiệm vai trò chuyển hóa và đào thải phần lớn các chất đi vào cơ thể. Khi liên tục phải xử lý nhiều loại vitamin, thực phẩm chức năng hoặc thảo dược cùng lúc, khả năng hoạt động của nó sẽ bị quá tải.

Tình trạng này có thể dẫn đến tổn thương tế bào gan, tăng men gan, về lâu dài gây viêm gan, xơ gan, thậm chí suy gan. Trong y học, đây được gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung (DILI/HILI).

Có hai cơ chế gây bệnh phổ biến. Thứ nhất là độc tính phụ thuộc liều, nghĩa là dùng càng nhiều, nguy cơ càng cao, điển hình như vitamin A liều cao. Thứ hai là phản ứng đặc ứng, xảy ra ở những người có cơ địa nhạy cảm do yếu tố gene hoặc miễn dịch. Dạng tổn thương này rất khó dự đoán và có thể xuất hiện ngay cả khi dùng đúng liều.

Theo bác sĩ Hoàng, nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng viên đa vitamin, sau đó tiếp tục uống thêm viên bổ gan, collagen, sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ hoặc thuốc giảm cân, tăng cơ. Mỗi sản phẩm chứa nhiều hoạt chất khác nhau và hầu hết đều phải được chuyển hóa qua gan.

Khi đó, hệ enzyme Cytochrome P450 (CYP450) - "nhà máy xử lý" các chất lạ của cơ thể - phải hoạt động liên tục. Một số hoạt chất có thể ức chế enzyme, số khác lại kích thích enzyme hoặc cạnh tranh quá trình chuyển hóa, khiến các chất tích tụ trong cơ thể hoặc tạo ra những chất trung gian gây độc cho tế bào gan.

Nguy cơ càng khó lường khi nhiều sản phẩm trên thị trường chỉ quảng cáo "chiết xuất độc quyền", "công thức bí truyền" nhưng không công khai hàm lượng từng thành phần. Người dùng gần như không biết gan của mình đang phải xử lý những gì.

Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy một số nhóm vitamin có liên quan đến các ca tổn thương gan nghiêm trọng. Đáng chú ý là nhóm vitamin tan trong chất béo gồm A, D, E và K. Khác với vitamin tan trong nước có thể đào thải qua nước tiểu, chúng tích lũy trong gan và mô mỡ.

Nếu sử dụng kéo dài với liều cao, vitamin A có thể gây xơ gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa; vitamin D làm tăng canxi máu; vitamin E làm tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt ở người đang dùng thuốc chống đông.

Điều đáng lo là phần lớn tổn thương gan diễn tiến âm thầm. Nhiều người vẫn sinh hoạt bình thường, chỉ tình cờ phát hiện men gan tăng khi khám sức khỏe định kỳ. Lúc này, tế bào gan đã bắt đầu bị tổn thương.

Bác sĩ khuyến cáo cần đến cơ sở y tế nếu xuất hiện các dấu hiệu như rối loạn tiêu hóa kéo dài, đau vùng hạ sườn phải, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, ngứa dai dẳng, sốt nhẹ hoặc nổi mề đay.

Dùng thực phẩm chức năng thế nào để an toàn?

Theo bác sĩ Hoàng, phần lớn nhu cầu vitamin và khoáng chất có thể được đáp ứng bằng chế độ ăn đa dạng với rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm cân đối.

Chỉ một số người cần bổ sung theo chỉ định của bác sĩ, gồm phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai, người cao tuổi, người mắc bệnh lý đường tiêu hóa gây kém hấp thu, người sau phẫu thuật đường ruột và trẻ suy dinh dưỡng.

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, việc tự ý dùng vitamin liều cao trong thời gian dài không mang lại lợi ích rõ ràng, ngược lại còn có nguy cơ gây "nhiễm độc thầm lặng" cho gan và thận.

Nếu phát hiện men gan tăng liên quan đến thực phẩm chức năng, việc cần làm đầu tiên là ngừng toàn bộ các sản phẩm đang sử dụng, kể cả loại được quảng cáo là "bổ gan" hay "giải độc gan". Trong nhiều trường hợp, gan có thể phục hồi sau vài tuần hoặc vài tháng nếu được phát hiện sớm và loại bỏ tác nhân gây hại.

Hiện chưa có thuốc đặc hiệu cho đa số trường hợp tổn thương gan do thực phẩm chức năng. Cách điều trị chủ yếu là theo dõi, hỗ trợ chức năng gan, đồng thời điều chỉnh lối sống bằng cách hạn chế rượu bia, không hút thuốc, ăn uống lành mạnh và duy trì vận động.

Bác sĩ Hoàng nhấn mạnh cách bảo vệ gan hiệu quả nhất vẫn là ưu tiên dinh dưỡng từ thực phẩm tự nhiên, chỉ sử dụng vitamin và thực phẩm chức năng khi thực sự cần thiết, đúng chỉ định, đúng liều lượng và có theo dõi y khoa. Không nên tin tuyệt đối vào những lời quảng cáo như "detox gan", "giảm cân thần tốc" hay "tăng cơ cấp tốc", bởi phía sau những lời hứa hấp dẫn ấy có thể là cái giá rất đắt đối với lá gan.