Chuyên gia: Iran tính thu phí ở eo biển Hormuz, rủi ro mới cho kinh tế toàn cầu

Theo CBS News, thông tin cho rằng Iran đang lên kế hoạch thu phí đối với tàu đi qua eo biển Hormuz đang làm dấy lên lo ngại về tác động kinh tế, đặc biệt là nguy cơ đẩy giá dầu và nhiên liệu tăng cao.

Cơ chế “trạm thu phí” 

Một báo cáo gần đây của Lloyd’s List Intelligence cho biết lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trên thực tế đã thiết lập cơ chế tương tự “trạm thu phí” tại eo biển Hormuz. Theo đó, các tàu muốn đi qua khu vực này phải cung cấp đầy đủ hồ sơ, xin cấp mã thông hành và di chuyển qua một hành lang kiểm soát duy nhất dưới sự hộ tống của IRGC.

Hiện Iran chưa chính thức áp dụng phí qua eo biển - điều chưa từng có tiền lệ. Tuy vậy, theo Reuters, Tehran cho biết trong khuôn khổ thỏa thuận hòa bình dài hạn nhằm mở lại tuyến đường này, họ có thể thu phí để đảm bảo an toàn hàng hải.

Financial Times dẫn lời ông Hamid Hosseini – đại diện liên đoàn xuất khẩu năng lượng Iran – cho biết nước này đang cân nhắc mức phí khoảng 1 USD cho mỗi thùng dầu. Theo các chuyên gia vận tải biển, mức phí này có thể tương đương tới 2 triệu USD đối với mỗi tàu chở dầu. Con số này gần bằng toàn bộ chi phí thuê một tàu chở dầu cỡ lớn vận chuyển từ Trung Đông sang Trung Quốc cho cả hành trình trong năm 2025.

"Iran cần kiểm soát chặt chẽ những gì ra vào eo biển để đảm bảo lệnh ngừng bắn không bị lợi dụng cho việc vận chuyển vũ khí", ông Hosseini nói, đồng thời nhấn mạnh tàu thuyền vẫn có thể qua lại, nhưng quy trình kiểm tra sẽ mất nhiều thời gian và Iran “không vội vàng”.

Chủ nhiệm Ủy ban An ninh Quốc gia thuộc Quốc hội Iran cho biết, theo một đề xuất của cơ quan lập pháp, phí quá cảnh qua eo biển Hormuz sẽ được thanh toán bằng đồng nội tệ của Iran là rial. Thông tin được đăng tải trên mạng xã hội X của Tổng lãnh sự quán Iran tại Mumbai (Ấn Độ) hôm thứ Sáu.

Đây là một phần của “Kế hoạch hành động chiến lược về an ninh và phát triển bền vững eo biển Hormuz” - khuôn khổ chính sách nhằm tăng cường kiểm soát an ninh đồng thời mở rộng đòn bẩy kinh tế của Iran tại khu vực.

Trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Donald Trump cảnh báo Iran không nên triển khai biện pháp này đối với tuyến vận tải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với các tuyến thương mại quốc tế, đồng thời kêu gọi chấm dứt ngay nếu việc thu phí đã diễn ra.

Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Tuy nhiên, hiện khu vực này gần như bị “đóng băng” do căng thẳng leo thang, khiến nhiều tàu chở dầu không dám đi qua. Nếu như trước đây mỗi ngày có hơn 100 tàu lưu thông, thì trong tháng 3 con số này giảm còn trung bình 6 tàu/ngày, và đầu tháng 4 chỉ nhích lên khoảng 10 tàu/ngày, theo dữ liệu của Marine Traffic.

Trong bối cảnh đó, giá dầu thế giới đã tăng mạnh, từ mức 65-73 USD/thùng trước khi xung đột nổ ra (28/2) lên trên 95 USD/thùng vào cuối tuần qua.

Việc Iran kiểm soát eo biển có thể ảnh hưởng đến giá dầu theo cách nào?

Nhà kinh tế trưởng của Capital Economics, ông Neil Shearing, cho rằng việc Iran thu phí khoảng 1 USD cho mỗi thùng dầu là chưa đủ lớn để làm biến động mạnh giá dầu toàn cầu, bởi chi phí cận biên của việc sản xuất dầu ở nhiều quốc gia vùng Vịnh Ba Tư vào khoảng 20 đô la mỗi thùng. Theo ông Neil Shearing, điều này vẫn đảm bảo lợi nhuận cao.

"Điều đó sẽ không làm tăng nhiều chi phí sản xuất. Họ vẫn sẽ thu được lợi nhuận khổng lồ trên mỗi thùng dầu", ông chia sẻ với CBS News.

Tuy nhiên, ông dự báo giá dầu sẽ tiếp tục neo ở mức cao trong nhiều tháng nếu Iran duy trì kiểm soát chặt eo biển, bất kể có thu phí hay không. Theo ông, nguy cơ Iran sử dụng việc thu phí như một công cụ gây sức ép sẽ khiến thị trường luôn phải cộng thêm “phí rủi ro” vào giá dầu.

“Vẫn còn câu hỏi bỏ ngỏ về việc liệu điều này có bị biến thành một ‘vũ khí kinh tế’ trong tương lai hay không", ông Shearing nói, đồng thời chỉ ra nguy cơ Iran có thể sử dụng việc tăng phí như một đòn bẩy gây sức ép với các quốc gia khác.

“Sẽ luôn tồn tại một khoản ‘phí rủi ro’ thường trực trong thị trường, thể hiện qua giá dầu. Tôi cho rằng chúng ta đang bước vào một giai đoạn mà giá dầu sẽ ở mức cao hơn vì yếu tố này”, ông nói thêm.

Ông Artem Abramov - đối tác cấp cao kiêm người đứng đầu bộ phận dầu khí tại Rystad Energy - cho biết việc thu phí qua eo biển Hormuz cũng sẽ khiến các công ty bảo hiểm tàu biển tăng phí, qua đó tiếp tục đẩy chi phí năng lượng đi lên.

“Sẽ mất một thời gian để các chủ tàu và công ty bảo hiểm thích nghi với mô hình bất thường này, vì vậy giá cước vận chuyển và phí bảo hiểm sẽ vẫn ở mức cao. Những yếu tố này làm tăng chi phí dầu mỏ, và cuối cùng người tiêu dùng sẽ là đối tượng phải gánh chịu", ông nói. 

Trong khi đó, ông Sassan Ghahramani - Giám đốc điều hành SGH Macro Advisors - cho rằng yếu tố quan trọng hơn ảnh hưởng tới chi phí năng lượng là mức độ thiệt hại đối với các cơ sở dầu khí trên khắp khu vực Vịnh.

“Vấn đề lớn hơn đối với giá dầu là thiệt hại hạ tầng, chứ không phải phí quá cảnh. Đó mới là yếu tố có thể làm thay đổi cục diện thị trường năng lượng", ông Sassan nhận định.