Chi tiết 'Dự án Tự do' của Mỹ hộ tống tàu thuyền qua eo biển Hormuz

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 3/5 tuyên bố Washington sẽ bắt đầu hỗ trợ dẫn đường cho các tàu thương mại đang mắc kẹt tại eo biển Hormuz, trong nỗ lực mới nhằm khơi thông tuyến vận tải chiến lược bị tê liệt bởi xung đột giữa Mỹ và Iran.

Trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump cho biết nhiều quốc gia đã đề nghị Mỹ hỗ trợ giải cứu các tàu đang bị mắc kẹt tại eo biển Hormuz.

“Các quốc gia trên khắp thế giới đã yêu cầu Mỹ giúp giải phóng những con tàu đang bị mắc kẹt tại eo biển Hormuz. Vì lợi ích của Iran, Trung Đông và Mỹ, chúng tôi đã nói với các nước này rằng Mỹ sẽ dẫn tàu của họ đi qua các tuyến đường thủy bị hạn chế để họ có thể tiếp tục hoạt động kinh doanh”, ông Trump viết.

Nhà lãnh đạo Mỹ gọi kế hoạch này là "Dự án Tự do". Theo hai quan chức cấp cao Mỹ, sáng kiến trên thực chất là một cơ chế điều phối hàng hải nhằm hỗ trợ tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz, với sự tham gia của các quốc gia, công ty bảo hiểm và các tổ chức vận tải biển. Hiện tại, kế hoạch này không bao gồm việc Hải quân Mỹ trực tiếp hộ tống tàu thương mại qua eo biển.

Các quan chức Mỹ cho biết kế hoạch mới sẽ tập trung vào việc xác định vị trí thủy lôi, cung cấp thông tin cho các tàu để tránh khu vực nguy hiểm, đồng thời chỉ dẫn những tuyến hàng hải được đánh giá an toàn nhất. Washington hiện cũng đang tìm kiếm sự hỗ trợ từ các quốc gia khác trong việc chia sẻ thông tin phục vụ hoạt động này.

“Nếu có bất kỳ hành động cản trở nào đối với tiến trình này, đáng tiếc là chúng tôi sẽ phải đáp trả bằng biện pháp mạnh”, ông Trump cảnh báo.

Theo ông Trump, sáng kiến bắt đầu từ sáng 4/5 theo giờ Trung Đông. Ông cũng mô tả đây là một “cử chỉ nhân đạo” thay mặt cho Mỹ, các quốc gia Trung Đông và đặc biệt là Iran, song không nêu rõ Tehran sẽ đóng vai trò gì trong kế hoạch.

Sau tuyên bố của ông Trump, ông Ebrahim Azizi, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia Quốc hội Iran, cảnh báo trên mạng xã hội X: “Eo biển Hormuz và Vịnh Ba Tư sẽ không được điều hành bằng những bài đăng đầy ảo tưởng của ông Trump". Ông cũng nhấn mạnh bất kỳ sự can thiệp nào của Mỹ vào cơ chế hàng hải mới sẽ bị xem là hành động vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.

Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), Washington sẽ huy động khoảng 15.000 binh sĩ, cùng các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường, hơn 100 máy bay trên biển và trên bộ, cùng các phương tiện không người lái để hỗ trợ chiến dịch.

Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran từ ngày 28/2, Tehran đã đóng eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược của thương mại dầu khí toàn cầu, khiến thị trường năng lượng quốc tế biến động mạnh. Đáp lại, chính quyền ông Trump áp đặt phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran nhằm gia tăng sức ép buộc Tehran chấp nhận các điều kiện đàm phán của Washington.

Theo dữ liệu từ Lloyd’s List, lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ khi xung đột bùng phát.

Ngày 3/5, một tàu chở hàng rời báo cáo bị nhiều tàu cỡ nhỏ tấn công tại khu vực này, theo Cơ quan Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO).

Theo các nhà môi giới hàng hải và đơn vị theo dõi tàu biển, trong 5 tuần qua chỉ có 15 tàu đi qua được eo biển Hormuz. Các tàu này đều di chuyển qua khu vực gần đảo Larak, hành lang phía bắc eo biển, hiện nằm hoàn toàn dưới sự kiểm soát của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

IRGC được cho là thu phí khoảng 2 triệu USD mỗi tàu để cho phép đi qua khu vực này. Phần lớn các tàu vượt eo biển thuộc sở hữu của Hy Lạp, Trung Quốc và Ấn Độ, chở dầu thô, khí butane và hàng tiêu dùng.

Theo các nhà môi giới và đơn vị theo dõi hàng hải, hiện có khoảng 1.600 tàu đang mắc kẹt ở hai đầu eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, nhiều nhà ngoại giao châu Âu và các chủ tàu vẫn hoài nghi về hiệu quả của kế hoạch mới. Họ cho rằng nếu không có sự hộ tống trực tiếp của tàu chiến, sáng kiến này khó có thể tạo ra thay đổi đáng kể.

“Phải nói rằng đề xuất này quá mơ hồ. Nếu được tàu chiến phương Tây dẫn đường, các tàu thậm chí có thể trở thành mục tiêu hấp dẫn hơn đối với IRGC”, ông Kostas Karathanos, Giám đốc vận hành của công ty vận tải khí đốt GasLog có trụ sở tại Athens, nhận định. Công ty này hiện có một tàu chở khí mắc kẹt tại Vịnh Oman kể từ khi xung đột bùng phát.

Trước đó, chính quyền ông Trump cũng đã vận động các nước tham gia “Sáng kiến Tự do Hàng hải”, với kỳ vọng thành lập một liên minh quốc tế mới nhằm đảm bảo hoạt động hàng hải tại khu vực, song đến nay chưa có quốc gia nào đồng ý tham gia.

Tổng thống Trump nhiều lần khẳng định Iran phải mở lại eo biển Hormuz và từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân như điều kiện tiên quyết cho bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào nhằm chấm dứt xung đột.

Tuy nhiên, nhiều quan chức và chuyên gia nhận định rằng dù lệnh phong tỏa của Mỹ đã gia tăng sức ép lên Tehran, riêng áp lực kinh tế có thể vẫn chưa đủ để buộc Iran từ bỏ các mục tiêu chiến lược lâu nay.

CENTCOM ngày 3/5 cho biết lực lượng Mỹ đã buộc 49 tàu phải chuyển hướng trong khuôn khổ chiến dịch phong tỏa các cảng của Iran.

Mỹ có thể sử dụng lực lượng quân sự như thế nào để dẫn tàu qua eo biển Hormuz?

Kế hoạch của Mỹ nhằm dẫn tàu qua eo biển Hormuz sẽ huy động các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường, hơn 100 máy bay, các nền tảng không người lái đa nhiệm và khoảng 15.000 binh sĩ, theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM).

Theo phân tích của CNN, dưới đây là cách Mỹ có thể triển khai các lực lượng này tại eo biển Hormuz:

Tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường

Các tàu khu trục lớp Arleigh Burke được xem là lực lượng chủ lực của hải quân Mỹ. Theo CNN, tính đến ngày 24/4, Mỹ có 12 tàu khu trục tại Trung Đông.

Một số tàu đã được sử dụng để thực thi lệnh phong tỏa các cảng của Iran, nhưng các hoạt động này diễn ra bên ngoài eo biển Hormuz, tại biển Ả Rập.

Kể từ khi xung đột bùng phát, CENTCOM mới chỉ công bố hai tàu khu trục tiến vào eo biển để mở đường cho các hoạt động rà phá thủy lôi.

Các tàu khu trục cũng đóng vai trò phòng không chủ lực cho các nhóm tác chiến tàu sân bay, vì vậy, giới phân tích cho rằng không phải toàn bộ số tàu trong khu vực sẽ được điều động đến eo biển Hormuz.

Các chuyên gia cũng không cho rằng những tàu này sẽ trực tiếp hộ tống các đoàn tàu thương mại đi qua eo biển.

Hơn 100 máy bay

Mỹ hiện duy trì nhiều loại máy bay trên tàu sân bay và tại các căn cứ trên bộ trong khu vực.

Các trực thăng vũ trang có thể bay phía trên các tàu thương mại đi qua eo biển để đối phó với các xuồng nhỏ tìm cách cản đường.

Máy bay cường kích Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II của Không quân Mỹ cũng có thể được sử dụng để tấn công các mục tiêu trên biển hoặc các trận địa tên lửa trên đất liền.

Các nền tảng không người lái đa nhiệm

Nhóm này có thể bao gồm máy bay không người lái và thiết bị không người lái trên biển, có thể di chuyển cùng các tàu thương mại hoặc hoạt động gần khu vực eo biển để phản ứng trước các mối đe dọa.

Tùy thuộc vào loại phương tiện và cấu hình, các thiết bị này có thể được trang bị vũ khí hoặc chỉ phục vụ nhiệm vụ giám sát, trinh sát.

15.000 binh sĩ

Dù con số này nghe có vẻ lớn, phần lớn lực lượng nhiều khả năng đảm nhiệm vai trò hậu cần và hỗ trợ thay vì trực tiếp triển khai tại eo biển Hormuz.

Hiện có ít nhất hai tàu sân bay Mỹ hoạt động trong khu vực và lực lượng không quân trên các tàu này có thể được điều động hỗ trợ nhiệm vụ tại eo biển.

Mỗi tàu sân bay có khoảng 5.000 quân nhân trên tàu.