Bốn bảo vật quốc gia bên trong đệ nhất cổ tự vùng kinh bắc

Nằm tại vùng Kinh Bắc, Chùa Bút Tháp là một trong những ngôi chùa cổ còn giữ được gần như nguyên vẹn kiến trúc từ thế kỷ XVII. Bên cạnh giá trị về quy hoạch và nghệ thuật xây dựng, nơi đây còn lưu giữ 4 bảo vật quốc gia có giá trị đặc biệt về lịch sử và mỹ thuật.

Theo tư liệu, chùa được khởi dựng từ thế kỷ XIV, sau đó được trùng tu quy mô lớn vào giai đoạn 1642-1674 dưới thời Lê Trung Hưng. Phần lớn các hạng mục hiện nay đều mang dấu ấn của thời kỳ này. Trong tổng thể kiến trúc đó, hệ thống tượng thờ và đồ thờ bằng gỗ được tạo tác công phu, trở thành điểm nhấn nổi bật.

Nổi bật và được xem là độc nhất vô nhị ở Việt Nam là pho tượng Phật Quan Âm nghìn tay nghìn mắt, đây là một kiệt tác hàng đầu về nghệ thuật tạc tượng làm nổi bật triết lý nhà Phật. 

Tượng cao 3,7m, ngang 2,1m, có 11 đầu, 46 tay lớn và hơn 900 tay nhỏ, dài ngắn khác nhau. Mỗi bàn tay lại có một con mắt đen láy, nhịp điệu mỗi cánh tay cũng khác nhau, cả nghìn tay nghìn mắt nhìn tổng thể như những vòng hào quang tỏa ra.

Cạnh tượng Phật bà là bộ Tam Thế, gồm Phật A Di Đà - chủ trì quá khứ, Phật Thích Ca Mâu Ni - chủ trì hiện tại và Phật Di Lặc - chủ trì tương lai. 3 pho tượng có dáng ngồi theo tư thế nhập thiền trên tòa sen. Bên dưới là bệ tượng hình khối vuông, thắt ở giữa với kết cấu ước lệ ba tầng.

Bảo vật cửu phẩm liên hoa (cối kinh) chế tác cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18 được đặt trong tích thiện am - kiến trúc đặc biệt nhất của chùa.

Cửu phẩm liên hoa hình bát giác, cao 7,8 m, xếp 9 tầng, 8 mặt theo kiểu tòa sen, thể hiện 9 kiếp tu của đức Thích Ca Mâu Ni. 

Chín tầng cối kinh tạc hàng trăm tượng phật, hoa lá, chim muông, tập trung chủ đề khuyến thiện trừ ác, giới thiệu hành trang các vị tổ thiền tông, các đại sư, các cấp độ thăng hoa trên đường lên cõi niết bàn.

Hương án chùa Bút Tháp được công nhận bảo vật quốc gia có rất nhiều đồ án rồng kết hợp với nhau, và mỗi hình tượng rồng lại có một vẻ đẹp riêng vô cùng độc đáo. Các hương án Bút Tháp thường có những điểm chung sau: Mặt án chạm các đồ án phổ biến: rồng chầu, hoa sen, hoa dây, cúc dây, vân mây, nghê. Chân án kiểu chân quỳ dạ cá hoặc chân quỳ hồi văn, đậm phong cách chạm thế kỷ XVII.

Ngoài những bảo vật trên, một công trình khác được coi là biểu tượng của chùa Bút Tháp đó là tháp Báo Nghiêm, là nơi thờ tự thiền sư Chuyết Chuyết. Tháp được xây dựng năm 1647 bên trong khuôn viên chùa thời vua Lê Chân Tông, cửa chính quay về hướng Nam đề dòng chữ “Báo Nghiêm Tháp”.

Chùa Bút Tháp còn lưu giữ gần 100 pho tượng gỗ tạc với nhiều tư thế đứng, ngồi, quỳ với nét mặt sinh động, biểu hiện nội tâm sâu sắc với ý nghĩa Phật giáo cao cả. 

Với những giá trị độc đáo, chùa Bút Tháp được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1962, đến năm 2013 được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt

Trải qua bao năm dài lịch sử, công trình vẫn giữ được gần như nguyên vẹn cấu trúc ban đầu. Điều này góp phần khẳng định giá trị đặc biệt của ngôi chùa trong hệ thống di sản kiến trúc và nghệ thuật truyền thống Việt Nam.