UAV, ROBOT, AI và cuộc chuyển mình thầm lặng của ngành điện miền Bắc

Nếu chỉ nhìn bằng mắt thường, lưới điện vẫn là những tuyến đường dây miệt mài băng qua núi rừng, địa hình hiểm trở, len giữa khu dân cư và các khu công nghiệp; là những trạm biến áp âm thầm vận hành suốt ngày đêm.

Thế nhưng, sau bức tranh quen thuộc ấy, ngành điện miền Bắc đang bước vào một cuộc chuyển mình mạnh mẽ và sâu rộng: Công nghệ số, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đang dần trở thành “điểm tựa” vững chắc, nâng đỡ và gia tăng hiệu quả cho toàn bộ hệ thống vận hành.

Trước thềm Triển lãm Khoa học Công nghệ – Techshow EVNNPC 2026, Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) lần đầu tiên công bố một cách hệ thống các giải pháp UAV, robot tự hành, AI phân tích dữ liệu do chính đội ngũ kỹ sư nội bộ nghiên cứu, phát triển. Không ồn ào, không phô trương, nhưng đây được giới phân tích kinh tế đánh giá là bước dịch chuyển mang tính nền tảng của một doanh nghiệp hạ tầng có quy mô thuộc nhóm lớn nhất cả nước.

Bài toán của một hệ thống khổng lồ

EVNNPC hiện đang quản lý, vận hành gần 94.131 km đường dây trung, cao áp và hơn 370 trạm biến áp 110kV, trải dài trên địa bàn 17 tỉnh, thành phố miền Bắc - khu vực có điều kiện địa hình đa dạng bậc nhất cả nước, từ đồng bằng ven biển, trung du đến vùng núi cao, biên giới.

Khối lượng tài sản kỹ thuật lớn, phân tán rộng đặt ra bài toán không nhỏ cho công tác quản lý vận hành. Theo tính toán của các chuyên gia năng lượng, chỉ riêng hoạt động kiểm tra định kỳ đường dây và thiết bị, nếu thực hiện hoàn toàn theo phương thức truyền thống, sẽ tiêu tốn hàng triệu giờ công lao động mỗi năm, chưa kể rủi ro về an toàn và chi phí gián tiếp do cắt điện.

Ông Nguyễn Danh Đức – Trưởng ban Kỹ thuật EVNNPC - cho biết: “Với mật độ lưới điện và quy mô khách hàng như hiện nay, nếu không thay đổi cách làm, chi phí vận hành sẽ tăng rất nhanh, trong khi yêu cầu về độ tin cậy ngày càng cao.” Trong bối cảnh đó, công nghệ không còn là câu chuyện thử nghiệm, mà trở thành đòn bẩy để duy trì hiệu quả kinh tế của toàn hệ thống.

UAV: Từ thiết bị hỗ trợ đến công cụ vận hành chủ lực

Thiết bị bay không người lái (UAV) là một trong những giải pháp được EVNNPC đầu tư sớm và bài bản. Theo thống kê nội bộ, đến cuối năm 2025, EVNNPC đã đưa vào sử dụng hơn 400 UAV chuyên dụng, phục vụ công tác kiểm tra đường dây, trạm biến áp và khảo sát hiện trường.

Điểm đáng chú ý là UAV không chỉ dừng ở việc “bay chụp ảnh”, mà được tích hợp các thuật toán AI để tự động nhận diện khiếm khuyết: điểm phát nhiệt bất thường, dây dẫn võng quá giới hạn, xâm phạm hành lang an toàn lưới điện.

Theo số liệu từ Ban Kỹ thuật EVNNPC, việc ứng dụng UAV giúp giảm khoảng 45% nhân lực cho công tác kiểm tra đường dây so với phương thức thủ công. Ngoài ra, còn rút ngắn trung bình 50–60% thời gian kiểm tra tại các tuyến địa hình phức tạp. Qua đó, EVNNPC giảm hàng chục nghìn lượt công nhân phải tiếp cận vị trí nguy hiểm mỗi năm.

Ông Trương Trịnh Công - Tổ phó tổ Kế hoạch kỹ thuật Đội quản lý Điện lực Khu vực Văn Giang, Công ty Điện lực Hưng Yên - chia sẻ: “Trước đây, việc kiểm tra một tuyến đường dây kéo dài qua nhiều khu dân cư, ruộng vườn thường mất nhiều thời gian và nhân lực. Giờ chỉ cần vài chục phút bay là có đầy đủ dữ liệu hình ảnh, nhiệt và tọa độ.”

Dưới góc nhìn kinh tế, lợi ích lớn nhất không chỉ nằm ở tiết kiệm nhân lực, mà là giảm rủi ro sự cố và chi phí khắc phục hậu quả, vốn thường lớn gấp nhiều lần chi phí phòng ngừa.

Robot tự hành và bài toán trạm biến áp không người trực

Song song với UAV, EVNNPC đang từng bước hoàn thiện mô hình trạm biến áp không người trực, trong đó robot tự hành đóng vai trò “người gác trạm” 24/7.

Theo ước tính, mỗi năm EVNNPC phải thực hiện hơn 120.000 lượt kiểm tra định kỳ tại các trạm biến áp. Việc duy trì nhân lực thường trực tại tất cả các trạm không chỉ tốn kém, mà còn khó đáp ứng yêu cầu về tính liên tục và độ chính xác dữ liệu.

Robot tự hành được thiết kế để di chuyển theo lộ trình định sẵn trong trạm, ghi nhận dữ liệu nhiệt độ, âm thanh, rung động, từ đó phát hiện sớm dấu hiệu bất thường của thiết bị và truyền dữ liệu về trung tâm điều khiển để phân tích.

Theo đánh giá thử nghiệm, việc đưa robot vào giám sát giúp giảm tới 30% chi phí vận hành trạm, đồng thời nâng cao độ tin cậy của dữ liệu kỹ thuật – yếu tố then chốt cho công tác bảo trì dự báo.

Nguyễn Duy Huy - Chuyên viên chính Kỹ thuật Lưới điện, Ban Kỹ thuật EVNNPC - nhận định: “Robot không thay thế con người, nhưng giúp con người tập trung vào những việc có giá trị cao hơn, thay vì lặp lại các thao tác kiểm tra thủ công.”

AI và chuyển dịch từ “xử lý sự cố” sang “phòng ngừa rủi ro”

Một trong những thay đổi căn bản nhất trong quản trị vận hành của EVNNPC những năm gần đây là chuyển từ mô hình phản ứng sang mô hình dự báo.

Trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng trong phân tích dữ liệu lớn thu thập từ UAV, robot, cảm biến và hệ thống SCADA. Thay vì chỉ ghi nhận sự cố đã xảy ra, hệ thống có khả năng phân tích xu hướng xuống cấp của thiết bị, cảnh báo sớm nguy cơ sự cố, đồng thời đề xuất phương án xử lý tối ưu về thời gian và chi phí.

Theo thống kê nội bộ, việc ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu vận hành đã giúp EVNNPC giảm khoảng 18–22% số sự cố lưới điện trung áp tại một số đơn vị thí điểm, đồng thời rút ngắn đáng kể thời gian xử lý sự cố.

Dưới góc nhìn quản trị rủi ro, đây là bước chuyển có ý nghĩa lớn, bởi mỗi sự cố lưới điện không chỉ gây tổn thất kỹ thuật, mà còn kéo theo chi phí kinh tế xã hội.

Hiệu quả đầu tư: Bài toán mà doanh nghiệp hạ tầng phải trả lời

Với các doanh nghiệp hạ tầng quy mô lớn, bài toán công nghệ không thể tách rời câu hỏi về hiệu quả đầu tư. EVNNPC hiện phục vụ hơn 11,5 triệu khách hàng, với sản lượng điện phân phối mỗi năm xấp xỉ 95 tỷ kWh. Chỉ cần cải thiện hiệu suất vận hành ở mức rất nhỏ cũng có thể tạo ra giá trị kinh tế lớn.

Theo ước tính của các chuyên gia năng lượng, việc giảm 0,1% tổn thất điện năng tương đương với tiết kiệm hàng trăm triệu kWh mỗi năm, con số đủ lớn để bù đắp chi phí đầu tư công nghệ trong thời gian ngắn.

Đáng chú ý, nhiều giải pháp tại Techshow EVNNPC 2026 được phát triển theo hướng “Make in EVNNPC”, tận dụng nguồn lực kỹ sư nội bộ. Cách làm này giúp giảm chi phí mua sắm công nghệ từ bên ngoài, chủ động điều chỉnh giải pháp theo đặc thù lưới điện miền Bắc đồng thời, góp phần tích lũy tri thức và năng lực công nghệ dài hạn.

Ông Vũ Anh Phương – Phó Tổng Giám đốc EVNNPC - chia sẻ: “Chúng tôi tính rất kỹ bài toán chi phí, lợi ích. Công nghệ chỉ được triển khai rộng khi chứng minh được hiệu quả kinh tế rõ ràng.”

Công nghệ và năng suất lao động

Một chỉ số được giới kinh tế đặc biệt quan tâm là năng suất lao động. Với đặc thù là doanh nghiệp phân phối điện quy mô lớn, việc nâng cao năng suất không thể chỉ dựa vào tăng cường nhân lực, mà phải dựa vào công nghệ và tự động hóa.

Theo số liệu tổng hợp, trong giai đoạn 2021–2025, năng suất lao động bình quân của EVNNPC tăng khoảng 8–9%/năm, trong đó đóng góp quan trọng đến từ việc số hóa quy trình và ứng dụng công nghệ mới.

Đối với người lao động, công nghệ không chỉ giúp làm việc hiệu quả hơn, mà còn an toàn hơn. Các hệ thống giám sát an toàn lao động bằng AI, camera thông minh, thiết bị đeo thông minh giúp giảm đáng kể tai nạn và sự cố trong quá trình thi công, sửa chữa.

Techshow – thông điệp về mô hình quản trị mới

Dưới góc nhìn của nhiều chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ và năng lượng, Techshow EVNNPC 2026 không chỉ là một sự kiện giới thiệu công nghệ, mà còn là thông điệp về mô hình quản trị mới của một doanh nghiệp hạ tầng lớn. Trong mô hình đó, công nghệ là trụ cột của vận hành, dữ liệu là nền tảng của quyết định còn hiệu quả kinh tế và an toàn là thước đo cuối cùng.

Việc EVNNPC tổ chức Techshow ngay đầu năm 2026 cũng cho thấy cách tiếp cận chủ động: Không chờ áp lực buộc phải thay đổi, mà chủ động đi trước để thích ứng với yêu cầu ngày càng cao của nền kinh tế.

Cuộc chuyển mình của ngành điện miền Bắc không diễn ra bằng những tuyên bố lớn, mà bằng những thay đổi âm thầm trong cách làm việc hằng ngày: Từ một chuyến kiểm tra bằng UAV, một robot âm thầm di chuyển trong trạm biến áp, đến những dòng dữ liệu được AI phân tích liên tục.

Từ Hải Phòng, trước thềm Techshow EVNNPC 2026, thông điệp được gửi đi khá rõ ràng: Công nghệ không phải để trình diễn, mà để giải quyết những bài toán rất cụ thể của sản xuất kinh doanh. Với một hệ thống hạ tầng có quy mô lớn như EVNNPC, nhiều chuyên gia cho rằng, đó chính là cách tiếp cận bền vững nhất để vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế trong dài hạn.