'Túi khôn' quốc gia và sứ mệnh vươn tầm của đại học Việt Nam

Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 120 năm truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội sáng 16/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu xây dựng Đại học Quốc gia Hà Nội trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu, nơi sản sinh tri thức mới, công nghệ mới và là “túi khôn” để Nhà nước tìm đến khi cần các luận cứ khoa học cho những quyết sách chiến lược.

Theo giới chuyên gia, đây không chỉ là định hướng dành riêng cho Đại học Quốc gia Hà Nội mà còn phản ánh yêu cầu chuyển đổi sâu sắc của toàn bộ hệ thống giáo dục đại học Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng quyết liệt.

Đại học phải bước ra khỏi vai trò đào tạo truyền thống

TS Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho rằng điểm đáng chú ý trong định hướng chiến lược lần này là việc đại học được đặt ở vị trí trung tâm của năng lực cạnh tranh quốc gia.

“Định vị Đại học Quốc gia Hà Nội là ‘túi khôn’ cho thấy kỳ vọng vượt xa chức năng đào tạo truyền thống. Đại học không chỉ tạo ra sản phẩm khoa học mà còn phải trở thành một 'think tank' - tham mưu và phản biện cho các chiến lược phát triển đất nước”, ông nói.

Muốn làm được điều đó, điều kiện tiên quyết là xây dựng môi trường học thuật thực sự cởi mở, nơi giới trí thức được trao niềm tin để “nói thật, nói thẳng” bằng các luận cứ khoa học khách quan. Quan trọng hơn, những tiếng nói phản biện ấy phải được lắng nghe và chuyển hóa thành chính sách. Đó mới là cách trọng dụng trí thức thực chất.

Cùng quan điểm, GS.TS Trần Thị Thanh Tú, Trưởng ban Khoa học và Đổi mới sáng tạo Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng yêu cầu xây dựng “túi khôn” quốc gia thể hiện kỳ vọng rất lớn vào vai trò tư vấn chính sách của đại học.

Với nền tảng 120 năm truyền thống từ Đại học Đông Dương và hơn 30 năm phát triển của Đại học Quốc gia Hà Nội, nhà trường hình thành đội ngũ các nhà khoa học xuất sắc trong nhiều lĩnh vực liên ngành, xuyên ngành, tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng luật, nghị quyết và các báo cáo chiến lược của Đảng, Nhà nước thời gian qua.

Đây không chỉ là niềm tin mà còn là yêu cầu đặt ra đối với đại học nghiên cứu hiện đại: phải tạo ra tri thức phục vụ trực tiếp cho phát triển quốc gia.

"Dẫn dắt, mở đường” với mô hình đại học khởi nghiệp - đổi mới sáng tạo

Đáng chú ý, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu đại học phải “dám đi trước, dám thử nghiệm”, trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và làm chủ công nghệ chiến lược.

Về định hướng này, TS Lê Viết Khuyến - nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam cho rằng đây chính là tinh thần của mô hình “đại học khởi nghiệp - đổi mới sáng tạo” mà nhiều quốc gia đang theo đuổi.

Theo ông, đại học Việt Nam không thể tiếp tục dừng ở mô hình đào tạo - nghiên cứu truyền thống.

“Trong nhiều thập niên, đại học chủ yếu thực hiện hai chức năng là đào tạo nhân lực và nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên trong nền kinh tế tri thức, như thông điệp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra, đại học còn phải trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, nơi tri thức được chuyển hóa thành công nghệ, sản phẩm và giá trị kinh tế”, TS Lê Viết Khuyến phân tích. Ông cho rằng đây là lý do mô hình “đại học khởi nghiệp - đổi mới sáng tạo” nổi lên trên thế giới từ cuối thập niên 1990.

Theo TS Khuyến, mô hình này không phải loại hình đại học hoàn toàn mới, mà là “sự tiến hóa tự nhiên của đại học nghiên cứu nhằm đón đầu yêu cầu mới của kinh tế tri thức”: Đại học không chỉ tạo ra tri thức mà còn phải biến tri thức thành giá trị. Nghĩa là đi từ nghiên cứu sang đổi mới sáng tạo, từ sở hữu tri thức sang thương mại hóa tri thức.

Liên hệ với yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc làm chủ các công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, TS Lê Viết Khuyến cho rằng khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và ứng dụng thực tiễn hiện nay cần được thu hẹp mạnh mẽ. “Chu kỳ đổi mới công nghệ hiện rất ngắn, chỉ khoảng 2-5 năm. Nếu đại học chỉ nghiên cứu rồi công bố bài báo mà không tham gia trực tiếp vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thì rất khó tạo ra năng lực cạnh tranh quốc gia”, ông nhận định.

Theo TS Khuyến, đại học khởi nghiệp không chỉ là “dạy sinh viên khởi nghiệp” hay tổ chức các cuộc thi ý tưởng. “Một đại học đổi mới sáng tạo phải có văn phòng chuyển giao công nghệ, trung tâm ươm tạo startup, quỹ đầu tư đại học, viện nghiên cứu liên ngành và cơ chế kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp”, ông phân tích.

Ông đặc biệt nhấn mạnh mô hình “Triple Helix” - liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và đại học, đang là nền tảng của nhiều hệ sinh thái công nghệ lớn trên thế giới. Nhà nước tạo thể chế và đặt hàng chiến lược; doanh nghiệp mang tới nhu cầu thị trường; còn đại học sản sinh và chuyển hóa tri thức. Khi ba yếu tố này liên kết chặt chẽ, đại học mới thực sự trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia.

Ngoài ra, ông lưu ý, muốn đại học bứt phá phải tháo gỡ các "điểm nghẽn" thể chế về quyền sở hữu trí tuệ - tự chủ đại học; tài chính - đầu tư - hạ tầng R&D (nghiên cứu phát triển) và văn hóa đổi mới sáng tạo trong nhà trường.

Cần chiến lược đầu tư đột phá và thu hút nhân tài

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đồng ý với mục tiêu mà Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội đặt ra, đến năm 2030 Đại học Quốc gia Hà Nội nằm trong nhóm 100 đại học hàng đầu Châu Á và đến 2035 thuộc nhóm 300 đại học hàng đầu thế giới. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị một số ngành mũi nhọn sẽ đứng vào nhóm 100 toàn cầu.

TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng việc đầu tư cần tập trung vào các trung tâm nghiên cứu xuất sắc với hạ tầng đạt chuẩn quốc tế tập trung vào 3 đột phá cốt lõi, thay vì dàn trải. Trước hết là cơ chế tài chính đủ mạnh để xây dựng các trung tâm nghiên cứu xuất sắc với hạ tầng tiệm cận chuẩn thế giới. Song song, có chính sách đãi ngộ đặc thù để chiêu mộ và giữ chân những "con sếu đầu đàn", các nhà khoa học uy tín quốc tế về dẫn dắt.

Cuối cùng, yếu tố mang tính "sống còn" chính là sự "cởi trói" về thể chế. Trường cần trao quyền tự chủ học thuật tối đa, gỡ bỏ các rào cản hành chính rườm rà để giải phóng trọn vẹn không gian sáng tạo cho giới trí thức. 

Trong khi đó, GS.TS Trần Thị Thanh Tú cho biết Đại học Quốc gia hiện đã có ngành Kỹ thuật Hóa dầu nằm trong top 100 thế giới và đang hướng tới mở rộng thêm các lĩnh vực mũi nhọn khác. 

Từ kinh nghiệm quốc tế, TS Lê Viết Khuyến cho rằng Việt Nam cần lựa chọn một số đại học “đầu tàu”, điển hình như Đại học Quốc gia Hà Nội để đầu tư trọng điểm và cho phép triển khai thử nghiệm mô hình quản trị, đổi mới sáng tạo mới.

“Một quốc gia chỉ thật sự bước vào kỷ nguyên công nghệ cao khi đại học trở thành nơi tạo ra tương lai, chứ không chỉ truyền đạt quá khứ”, TS Lê Viết Khuyến nhận định.