Từ nồi chiên dầu mỡ đến những chuyến bay xanh

Mỗi lần chiên cà tím trong căn bếp ở Tokyo (Nhật Bản), bà Maki Watanabe đều cẩn thận giữ lại phần dầu ăn đã qua sử dụng thay vì đổ bỏ. Số dầu sau đó được mang đến siêu thị gần nhà để phục vụ một mục tiêu lớn hơn: sản xuất nhiên liệu hàng không bền vững (SAF).

"Tôi biết một chiếc máy bay cần lượng nhiên liệu rất lớn để cất cánh, vì vậy hy vọng chúng ta có thể thu gom được nhiều dầu hơn", bà Watanabe nói.

Nhờ thường xuyên nấu ăn, bà có thể đóng góp khoảng 40 lít dầu ăn thải mỗi năm.

Watanabe là một trong hàng triệu người dân Nhật Bản đang được khuyến khích tham gia các chương trình thu gom dầu ăn đã qua sử dụng, trong bối cảnh nước này nỗ lực đạt được mục tiêu cung cấp 10% nhiên liệu cho máy bay từ các nguồn bền vững vào năm 2030.

Đối với nền kinh tế lớn thứ tư thế giới, dầu ăn thải được xem là một trong những nguồn nguyên liệu khả thi nhất để sản xuất nhiên liệu hàng không bền vững (SAF).

Tuy nhiên, khoảng cách giữa tham vọng và thực tế vẫn rất lớn.

Nhật Bản ước tính cần khoảng 1,7 triệu kilolit SAF vào năm 2030, trong khi sản lượng hiện mới đạt khoảng 30.000 kilolit, tương đương 0,3% tổng lượng nhiên liệu hàng không tiêu thụ. Tình trạng thiếu nguyên liệu đầu vào và hạ tầng sản xuất đang trở thành thách thức lớn đối với kế hoạch này.

Trong một báo cáo công bố hồi tháng 5, hai hãng hàng không lớn nhất nước là ANA và Japan Airlines thừa nhận ngành hàng không đang đối mặt với "thực tế khắc nghiệt hơn nhiều so với dự kiến" trong nỗ lực mở rộng nguồn cung SAF.

Để giải quyết bài toán nguyên liệu, Nhật Bản đang huy động nguồn dầu ăn đã qua sử dụng từ các hộ gia đình.

Dầu ăn của Watanabe được đưa đến một siêu thị thuộc chương trình "Fry to Fly" (tạm dịch: từ chảo chiên lên bầu trời), sáng kiến hợp tác công tư với khoảng 300 đơn vị tham gia trên toàn quốc nhằm thu gom dầu ăn thải để sản xuất nhiên liệu hàng không.

Chính quyền Tokyo cũng đang tăng cường các chiến dịch tuyên truyền nhằm tiếp cận khoảng 7,8 triệu hộ gia đình trong thành phố. Năm tài chính vừa qua, thành phố phát 13.000 phễu nhựa kèm mã QR hướng dẫn người dân thu gom dầu ăn sau sử dụng.

Tuy nhiên, kết quả hiện vẫn khá khiêm tốn. Trong năm 2024, Tokyo chỉ thu được khoảng 160 kilolit dầu ăn thải. Theo tính toán của liên doanh sản xuất SAF Saffaire Sky Energy, lượng nhiên liệu tạo ra từ số dầu này chỉ đủ để một chiếc Boeing 787 Dreamliner bay liên tục khoảng 17 giờ.

"Nếu không bắt đầu ngay từ bây giờ, chúng ta sẽ không thể đạt được mục tiêu vào năm 2030", ông Yasushi Sato, quan chức chính quyền Tokyo, cho biết.

Không chỉ chính quyền, nhiều doanh nghiệp cũng tham gia chiến dịch thu gom. Fujifilm bắt đầu thu gom dầu ăn từ các căng tin nhân viên, trong khi các tập đoàn bán lẻ như Aeon, Ito-Yokado và 7-Eleven đang mở thêm các điểm tiếp nhận dầu thải.

Dù vậy, ngay cả khi thu gom được toàn bộ lượng dầu ăn đã qua sử dụng trên cả nước, Nhật Bản cũng chỉ có khoảng 550.000 kilolit nguyên liệu, theo tổ chức UCO Japan. Lượng này chỉ đủ sản xuất khoảng một phần tư nhu cầu SAF dự kiến vào năm 2030.

Các chuyên gia cho rằng Nhật Bản gần như chắc chắn sẽ phải nhập khẩu SAF hoặc nguyên liệu đầu vào trong những năm tới.

Trong khi đó, chi phí sản xuất SAF vẫn ở mức cao do quy trình chế biến phức tạp, từ khâu thu gom, xử lý nguyên liệu đến hydro hóa và chưng cất. Đây cũng là lý do nhiều dự án SAF trên thế giới chậm tiến độ hoặc chưa thể triển khai thương mại.

Năm 2026 được xem là thời điểm quyết định đối với ngành SAF của Nhật Bản. Giới chức nước này cho biết các doanh nghiệp phải đưa ra quyết định đầu tư cuối cùng trước tháng 3 năm sau nếu muốn kịp đưa các dự án sản xuất quy mô lớn vào hoạt động trước năm 2030.

Theo ông Motoomi Suzuki, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Viện Nghiên cứu Norinchukin, mục tiêu SAF của Nhật Bản là "vô cùng tham vọng". Trong ngắn hạn, dầu ăn đã qua sử dụng vẫn là lựa chọn khả thi nhất để nước này phát triển nhiên liệu hàng không bền vững và giảm phát thải từ ngành hàng không.