Hà Nội đắt đỏ: Bài toán chi phí sống và ‘bẫy đô thị’ với người thu nhập thấp

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng (Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng nguyên nhân chính khiến giá hàng hóa, dịch vụ tại Hà Nội tăng cao là do nhu cầu rất lớn trong khi nguồn cung còn hạn chế. Điều này thể hiện rõ ở các lĩnh vực như bất động sản, y tế, giáo dục.

“Dễ nhận thấy nhất là số lượng học sinh, sinh viên đổ về Hà Nội rất đông. Cùng với đó là lượng lớn người từ các địa phương khác đến sinh sống, lập nghiệp bởi đây là nơi có nhiều cơ hội kiếm tiền hơn. Khi số lượng dân cư tăng nhanh, nhu cầu thiết yếu cũng tăng theo, kéo chi phí sinh hoạt tăng, đặc biệt là ăn uống, giáo dục, y tế và nhà ở”, ông Lạng phân tích.

Ông cũng nhấn mạnh đến hiện tượng “té nước theo mưa” khá phổ biến tại thị trường Hà Nội. Ngoài những mặt hàng tăng giá do tác động từ chi phí đầu vào như điện, xăng, nhiều hàng hóa và dịch vụ khác cũng “ăn theo” để tăng giá, từ đó hình thành mặt bằng giá mới.

Đáng chú ý, mặt bằng giá này thường có xu hướng chỉ tăng mà không giảm. Khi giá xăng, điện tăng, nhiều mặt hàng đồng loạt tăng theo; nhưng khi các yếu tố đầu vào giảm, giá bán lẻ lại điều chỉnh rất chậm, thậm chí chỉ mang tính hình thức.

“Cứ xăng tăng, điện tăng là mớ rau, bát phở hay suất cơm bình dân cũng tăng theo. Nhưng khi giá giảm thì rất ít nơi điều chỉnh tương ứng. Tình trạng này khiến chi phí sinh hoạt ngày càng cao và người tiêu dùng, đặc biệt là sinh viên, người trẻ và lao động nhập cư, là những đối tượng chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất”, ông Lạng nói.

Cung – cầu lệch pha, mặt bằng giá liên tục bị đẩy lên

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, cho rằng Hà Nội đang đối mặt với thực tế đáng suy ngẫm: chi phí sinh hoạt tăng nhanh đang tạo áp lực lớn đối với nhóm thu nhập thấp và trung bình.

Theo ông Huy, bất động sản là yếu tố trung tâm trong cấu trúc chi phí sống. Khi giá nhà, giá đất và giá thuê tại Hà Nội liên tục tăng trong bối cảnh quỹ đất nội đô hạn chế và nhu cầu lớn, toàn bộ chi phí sinh hoạt bị kéo lên theo.

Bên cạnh đó, vai trò “đầu tàu” của Hà Nội khiến dòng người từ các địa phương liên tục đổ về tìm kiếm cơ hội học tập và việc làm. Sự gia tăng dân số cơ học nhanh chóng làm gia tăng áp lực lên hạ tầng, dịch vụ và thị trường nhà ở. Khi cung không theo kịp cầu, giá cả tăng là hệ quả tất yếu.

Chi phí dịch vụ thiết yếu cũng gia tăng cùng với nhu cầu về chất lượng. Giáo dục, y tế ngày càng đa dạng nhưng đi kèm chi phí cao hơn. Đồng thời, chi phí đầu vào của nền kinh tế đô thị như mặt bằng, nhân công và logistics ở mức cao đã gián tiếp đẩy giá hàng hóa và dịch vụ lên.

Ở góc độ quản lý, Cục Thống kê lý giải việc Đồng bằng sông Hồng, với Hà Nội là trung tâm, nhiều năm có chỉ số giá sinh hoạt theo không gian (SCOLI) cao nhất cả nước là do đây là vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, đồng thời là đầu mối giao thương lớn.

Khu vực này tập trung nhiều khu công nghiệp, khu chế xuất, là trung tâm về dịch vụ, giáo dục, y tế và khoa học công nghệ, thu hút lượng lớn lao động từ các địa phương khác.

Ngoài ra, kinh tế phát triển ổn định, mật độ dân số cao và tốc độ đô thị hóa nhanh là những yếu tố chính khiến mặt bằng giá sinh hoạt tại Hà Nội luôn duy trì ở mức cao.

Cơ cấu tiêu dùng của người dân trong vùng cũng tập trung nhiều vào các nhóm dịch vụ như nhà ở thuê, y tế, giáo dục và ăn uống ngoài gia đình. Giá nhà, đất tại Hà Nội và các đô thị trung tâm tăng trong khi quỹ đất hạn chế đã kéo theo chi phí thuê nhà và sinh hoạt tăng.

Bên cạnh đó, chi phí dịch vụ giáo dục và y tế chất lượng cao tập trung tại khu vực này cũng góp phần làm chỉ số SCOLI cao hơn các vùng khác.

Chi phí đầu vào như giá thuê mặt bằng, chi phí lao động và chi phí dịch vụ tại các đô thị lớn ở mức cao cũng làm tăng chi phí sản xuất, kinh doanh và cung ứng hàng hóa, dịch vụ, qua đó tác động trực tiếp đến mặt bằng giá tiêu dùng.

Chi phí sống vượt khả năng tích lũy, người lao động rơi vào “bẫy đô thị”

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng Hà Nội không chỉ đắt đỏ mà còn là nơi có chi phí sống vượt quá khả năng tích lũy của nhiều người. Hệ quả là không ít lao động rơi vào tình trạng “mắc kẹt”, khó cải thiện đời sống.

“Giá cả tăng thường tác động nhanh nhất đến người nghèo. Đây không chỉ là câu chuyện của Việt Nam mà là xu hướng chung ở nhiều quốc gia. Khi thu nhập không tăng tương ứng với chi phí, những nhóm yếu thế sẽ ngày càng khó khăn hơn”, ông Lạng nói.

Ông Nguyễn Quang Huy cũng bày tỏ lo ngại về khả năng chi trả và tích lũy của người dân trong một đô thị phát triển nhanh. Theo ông, một đô thị có thể đắt đỏ nhưng vẫn bền vững nếu người dân có cơ hội cải thiện thu nhập và tích lũy tài sản.

“Vấn đề của Hà Nội hiện nay là sự lệch pha giữa chi phí sinh hoạt và tốc độ tăng thu nhập. Khi phần lớn thu nhập chỉ đủ trang trải cuộc sống hàng ngày, người lao động khó có điều kiện tích lũy, đầu tư cho tương lai hay nâng cao chất lượng sống. Đây là biểu hiện của một ‘bẫy chi phí đô thị’”, ông Huy phân tích.

Theo ông, người trẻ, sinh viên và lao động nhập cư là những nhóm chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất. Họ thường chưa có tích lũy ban đầu, thu nhập còn hạn chế nhưng phải đối mặt với chi phí sinh hoạt cao.

Thực tế cho thấy không ít người đã lựa chọn rời Hà Nội để giảm áp lực chi tiêu. Nguyễn Hoàng Long (Ninh Bình), từng là sinh viên Đại học Kinh tế Quốc dân, được gia đình mua nhà tại Hà Nội để thuận tiện sinh hoạt. Tuy nhiên, sau khi đi làm với thu nhập gần 20 triệu đồng/tháng, Long vẫn quyết định trở về quê.

“Tuy chưa đến mức khó khăn, nhưng nếu tính dài hạn thì rất khó tích lũy. Trong khi đó, về quê chi phí giảm khoảng 30%. Vì vậy em cho thuê nhà và về quê làm việc để ổn định cuộc sống hơn”, Long chia sẻ.

Trong khi đó, Trần Thế Nghĩa (Thanh Hóa), một lao động tự do, lại rơi vào tình thế khó khăn hơn. Sau nhiều năm làm việc và tích lũy, anh từng mua được nhà tại Hà Nội để ổn định chỗ ở cho nhóm thợ của mình. Tuy nhiên, sau đại dịch COVID-19, công việc giảm sút, chi phí tăng cao khiến anh buộc phải bán nhà để duy trì hoạt động.

Hiện nay, giá nhân công tăng từ 450.000 đồng lên 700.000 đồng mỗi ngày, tiền thuê nhà tăng từ 3 triệu lên 4 triệu đồng mỗi phòng, trong khi chi phí ăn uống, sinh hoạt cũng leo thang.

“Những ngày làm công trình xa, không có người nấu ăn, mỗi suất cơm cũng không dưới 50.000 đồng. Giá vật liệu và nhân công tăng 30-70% khiến nhiều chủ đầu tư dừng dự án, việc làm giảm. Tôi đang tính toán thu xếp công việc để về quê làm lại từ đầu”, Nghĩa cho biết.

Giải pháp nào để “hạ nhiệt” chi phí sống?

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng Hà Nội đắt đỏ là thực tế, nhưng không thể “đổ lỗi” hoàn toàn cho thành phố, bởi áp lực dân số đến từ dòng người nhập cư rất lớn.

“Hà Nội không thể gánh hết khi người dân từ các địa phương khác đổ về quá đông, tạo áp lực lên hạ tầng, nhà ở và các dịch vụ thiết yếu”, ông nói.

Do đó, theo ông, các địa phương cần chủ động thu hút đầu tư, tạo việc làm để giữ chân lao động, góp phần giãn dân khỏi Thủ đô. Nhiều địa phương đã có những mô hình hiệu quả như phát triển công nghiệp, nông nghiệp công nghệ cao hoặc du lịch bền vững.

Ông Nguyễn Quang Huy cho rằng cần hoàn thiện cơ chế bình ổn giá đối với các mặt hàng thiết yếu, đảm bảo cân đối cung – cầu để giảm áp lực chi tiêu cho người dân.

Các chính sách an sinh cũng cần được triển khai linh hoạt, có trọng tâm, tập trung hỗ trợ chi phí nhà ở, giáo dục và y tế cho nhóm thu nhập thấp.

Đặc biệt, chính sách nhà ở cần được đặt ở vị trí trung tâm. Việc phát triển mạnh nhà ở xã hội và nhà ở giá hợp lý sẽ giúp mở rộng khả năng tiếp cận nhà ở cho người dân.

Bên cạnh đó, cần thúc đẩy phát triển các đô thị vệ tinh và khu vực ngoại thành. Khi những khu vực này được đầu tư đồng bộ về hạ tầng, dịch vụ và việc làm, người dân sẽ có thêm lựa chọn sinh sống với chi phí hợp lý hơn.

Về dài hạn, nâng cao năng suất lao động là yếu tố then chốt. Khi nền kinh tế chuyển dịch sang các ngành có giá trị gia tăng cao, thu nhập của người dân sẽ tăng một cách bền vững.

Điều này đòi hỏi đầu tư mạnh vào giáo dục, đào tạo, khoa học công nghệ và hạ tầng số.

“Khi các giải pháp được triển khai đồng bộ và hiệu quả, Hà Nội hoàn toàn có thể trở thành một đô thị không chỉ phát triển mạnh mà còn đáng sống, nơi người dân có cơ hội xây dựng tương lai ổn định và bền vững”, ông Huy nhận định.