Chuyển đổi số, chuyển đổi xanh: Con đường tất yếu để giảm ô nhiễm không khí

Ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội, đặt ra yêu cầu phải thay đổi căn bản cách tiếp cận trong quản lý môi trường. Khi các nguồn phát thải ngày càng đa dạng, phân tán và biến động theo thời gian, phương thức quản lý dựa trên báo cáo thủ công, kiểm tra định kỳ và xử lý sau vi phạm bộc lộ nhiều hạn chế.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số gắn với chuyển đổi xanh được các chuyên gia xem là con đường tất yếu để kiểm soát và cải thiện chất lượng không khí một cách bền vững.

Chia sẻ tại Hội thảo “Kiểm soát ô nhiễm không khí Hà Nội: Thách thức và Hành động” ngày 6/1, TS. Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, cho rằng chính sách môi trường không thể dựa trên các đánh giá chung chung mà bắt buộc phải dựa trên bằng chứng và số liệu thực tiễn.

Hiện nay, Việt Nam xác định được bốn nhóm nguồn gây ô nhiễm không khí chính gồm sản xuất công nghiệp, xây dựng, giao thông và đốt rác. Tuy nhiên, để quản lý hiệu quả, điều quan trọng không chỉ là “biết có nguồn thải”, mà phải trả lời được các câu hỏi cụ thể hơn: nguồn thải đó nằm chính xác ở đâu, thuộc địa bàn nào, đóng góp bao nhiêu bụi mịn và khí thải vào bầu không khí.

"Nếu không có số liệu cụ thể, chúng ta không thể quy trách nhiệm rõ ràng, không biết ô nhiễm đến từ nhà máy xi măng, nhiệt điện hay làng nghề", ông Tùng nhận định. "Đó là lý do cần chuyển đổi tư duy từ quản lý hành chính sang quản lý rủi ro môi trường dựa trên dữ liệu".

Giải pháp đột phá được các chuyên gia đề xuất là số hóa toàn bộ các nguồn phát thải lên một bản đồ số thống nhất. Đây không phải là bản đồ tĩnh, mà là một “bản đồ sống”, được cập nhật liên tục theo thời gian thực.

Trên bản đồ này, mỗi cơ sở sản xuất cần được định danh rõ ràng: thuộc phường, xã nào; ngành nghề gì; quy mô sản xuất ra sao; phát thải bao nhiêu bụi, khí độc. Khi dữ liệu nguồn thải được kết nối với hệ thống quan trắc không khí trực tuyến, các nhà quản lý và nhà khoa học có thể nhanh chóng xác định mức độ đóng góp ô nhiễm của từng nguồn, thay vì chỉ dựa vào suy đoán.

Theo TS. Hoàng Dương Tùng, cách làm thủ công như phát phiếu điều tra, chờ doanh nghiệp kê khai không còn phù hợp. Thay vào đó, trách nhiệm của cơ sở sản xuất là phải báo cáo định kỳ trên các ứng dụng (App) tự động. Khi có được nguồn dữ liệu lớn (Big Data) và đồng bộ, chúng ta mới có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng các kịch bản, xác định rõ ô nhiễm là nội tại hay do phát tán từ các tỉnh lân cận theo hướng gió.

"Tôi cho rằng chuyển đổi số để chuyển đổi xanh là con đường tất yếu. Khi dữ liệu minh bạch và được chia sẻ từ Trung ương xuống địa phương, trách nhiệm sẽ được phân định rất rõ ràng: đâu là việc của Bộ, đâu là việc của chính quyền cơ sở", ông Tùng nhấn mạnh.

Dùng vệ tinh, drone giám sát “điểm nóng” ô nhiễm

Ở góc độ triển khai thực tiễn, ông Vũ Hữu Liêm, Giám đốc Trung tâm Giám sát nông nghiệp, tài nguyên và môi trường, Cục Viễn thám quốc gia, cho biết nhiều giải pháp công nghệ đã và đang được áp dụng nhằm giám sát, cảnh báo sớm ô nhiễm không khí tại Hà Nội.

Hiện nay, hai nhóm công nghệ chủ lực đang được vận hành song song. Thứ nhất là ứng dụng ảnh vệ tinh độ phân giải cao và siêu cao, cho phép bao quát toàn bộ thành phố, theo dõi các khu vực xây dựng, làng nghề và phát hiện các dấu hiệu phát thải như ống khói hay hoạt động đốt mở. Công nghệ viễn thám hiện nay đã đạt độ chính xác đủ đáp ứng yêu cầu quản lý cấp địa phương, với khả năng phân tích theo các ô lưới mặt đất khoảng 3 km.

Bên cạnh đó, thiết bị bay không người lái (drone) được sử dụng để giám sát chi tiết tại các “điểm nóng” ô nhiễm. Drone cho phép ghi nhận hình ảnh cận cảnh tại các khu vực đốt rác, đốt rơm rạ hoặc phát thải cục bộ, cung cấp dữ liệu trực tiếp phục vụ công tác kiểm tra và xử lý vi phạm theo thời gian thực.

Qua triển khai, các đơn vị chức năng đã xác định hàng chục công trường xây dựng và nhiều làng nghề tái chế cần theo dõi trọng điểm. Nhiều công trình xây dựng được xác định là nguồn phát sinh bụi lớn nếu không che chắn và kiểm soát đúng quy định.

"Mục tiêu lâu dài của chương trình là xây dựng hệ thống cảnh báo sớm ô nhiễm không khí. Vì thế cần tích hợp dữ liệu vệ tinh, drone với hệ thống camera giao thông hiện có để hình thành bản đồ ô nhiễm thời gian thực, giúp cơ quan quản lý chuyển từ phản ứng bị động sang chủ động phòng ngừa, nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường không khí Thủ đô", ông Liêm cho hay.