Mỹ và Iran tiến sát thỏa thuận có thể thay đổi cục diện Trung Đông?

Một quan chức Mỹ và một nhà ngoại giao của quốc gia trung gian cho biết, dự thảo biên bản ghi nhớ (MOU) mà Tổng thống Donald Trump nói "Mỹ và Iran sẽ sớm ký kết" có điều khoản mở lại eo biển Hormuz ngay lập tức và miễn mọi khoản phí lưu thông. Đổi lại, Mỹ sẽ từng bước nới lỏng các biện pháp trừng phạt đối với Tehran, tùy theo mức độ Iran thực hiện các cam kết trong thỏa thuận.

Ngoài ra, dự thảo cũng có điều khoản gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, trong đó có lệnh ngừng bắn tại Lebanon, giúp các bên có thêm thời gian để tiến hành đàm phán về chương trình hạt nhân Iran. Văn bản cũng đề cập khuôn khổ xử lý kho dự trữ urani làm giàu của Tehran, dù mọi động thái cụ thể liên quan đến chương trình hạt nhân vẫn phải chờ một thỏa thuận kỹ thuật chi tiết hơn trong giai đoạn tiếp theo.

Cũng theo nguồn tin trên, Mỹ và Iran đã thống nhất được nội dung biên bản ghi nhớ, song thừa nhận hai bên vẫn cần chính thức ký kết. Hôm 11/6, giới chức Iran đã chấp thuận thỏa thuận, dù chưa rõ quyết định cuối cùng đã được lãnh đạo tối cao nước này thông qua hay chưa.

 Tổng thống Trump cho biết, ông kỳ vọng lễ ký kết có thể diễn ra vào cuối tuần. Tuy nhiên, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran khẳng định Tehran vẫn chưa đưa ra quyết định cuối cùng. Nhà Trắng trước đó nhiều lần bày tỏ lạc quan về khả năng đạt được thỏa thuận với Iran, nhưng các vòng đàm phán trong 2 tháng qua đều chưa mang lại kết quả. Dù vậy, giới quan sát cho rằng cơ hội các bên đạt được đồng thuận khả quan hơn so với trước đây.

Theo các nguồn tin, Mỹ đã điều bốn máy bay vận tải C-17 tới châu Âu hôm 11/6 để vận chuyển thiết bị phục vụ chuyến công du của Phó Tổng thống JD Vance tới Geneva (Thụy Sĩ) - nơi lễ ký kết có thể diễn ra trong những ngày tới.

Nội dung chính của dự thảo

Một số quan chức Mỹ cho biết, dự thảo thỏa thuận được hoàn tất vào tối 10/6 sau các cuộc thương lượng kéo dài nhiều giờ giữa nhà trung gian Qatar Ali Al-Thawadi và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi. Trong suốt quá trình đàm phán tại Tehran, ông Al-Thawadi thường xuyên điện đàm với các đặc phái viên của Tổng thống Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner.

Theo nguồn tin trên, việc Tổng thống Trump thông báo thỏa thuận đã hoàn tất khiến Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu bất ngờ. Trong những ngày gần đây, nhà lãnh đạo Israel đã liên hệ với các đồng minh thân cận trong chính quyền Mỹ để tìm hiểu thêm thông tin về tiến trình đàm phán.

Trong dự thảo biên bản ghi nhớ, Iran đưa ra một số cam kết liên quan đến chương trình hạt nhân, trong đó có việc không theo đuổi vũ khí hạt nhân và tìm giải pháp cho vấn đề kho dự trữ urani làm giàu. Một quan chức cấp cao của Mỹ cho biết, Tổng thống Trump đã chấp thuận khả năng Iran pha loãng lượng urani làm giàu ở cấp độ cao ngay trong nước dưới sự giám sát của các thanh sát viên Liên Hợp Quốc.

Tuy nhiên, mọi bước đi cụ thể liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran chỉ được triển khai nếu các bên đạt được một thỏa thuận kỹ thuật thứ hai. Theo giới quan sát, đây có thể là giai đoạn khó khăn nhất bởi ngay cả việc thống nhất biên bản ghi nhớ hiện tại cũng đã mất rất nhiều thời gian đàm phán.

Một nhà ngoại giao tham gia tiến trình thương lượng nhận định dự thảo biên bản ghi nhớ hiện nay đã đề cập chi tiết các vấn đề hạt nhân chủ chốt và đáp ứng những yêu cầu quan trọng của phía Mỹ.

Mở lại eo biển Hormuz, đổi lấy nới lỏng trừng phạt

Dự thảo biên bản ghi nhớ cũng quy định việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz ngay lập tức và khôi phục lưu lượng vận tải hàng hải về mức trước xung đột trong vòng 30 ngày. Đổi lại, Mỹ sẽ từng bước nới lỏng các biện pháp trừng phạt đối với Iran.

Theo các quan chức Mỹ, sau khi eo biển Hormuz được mở lại, Iran có thể được miễn trừ tạm thời một số lệnh trừng phạt trong thời hạn 60 ngày để xuất khẩu dầu mỏ, qua đó tạo thêm nguồn thu cho nền kinh tế nước này. Mức độ nới lỏng trừng phạt sẽ tiếp tục được mở rộng nếu Tehran tuân thủ đầy đủ các cam kết ban đầu và thể hiện thiện chí trong các vòng đàm phán tiếp theo.

“Không có mốc thời gian cố định cho việc dỡ bỏ trừng phạt. Mọi bước đi đều sẽ gắn chặt với tiến độ thực hiện thỏa thuận”, một nhà ngoại giao tham gia đàm phán cho biết.

Một trong những điểm then chốt vẫn chưa được làm rõ là việc xử lý hàng tỷ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài. Tehran nhiều lần khẳng định họ cần được tiếp cận ngay một phần nguồn tiền này sau khi ký kết bất kỳ thỏa thuận sơ bộ nào. Trong khi đó, Washington cho rằng việc giải ngân nên được thực hiện theo từng giai đoạn và gắn chặt với mức độ tuân thủ các cam kết của Iran.

Mỹ, Iran và Qatar trong những ngày gần đây đã thảo luận về một cơ chế cho phép Tehran tiếp cận một phần tài sản bị đóng băng tại Qatar để phục vụ hoạt động nhập khẩu hàng hóa nhân đạo. Nếu được ký kết, văn kiện do Qatar và Pakistan làm trung gian sẽ mang tên “Thỏa thuận Islamabad”. Hiện các bên vẫn đang tiếp tục hoàn thiện những điều khoản cuối cùng trước khi thống nhất thời điểm ký kết chính thức.

“Chúng tôi đang phối hợp với các bên liên quan để hoàn tất thỏa thuận và xác định thời điểm ký kết”, một nhà ngoại giao thuộc quốc gia trung gian cho biết.