Dùng ChatGPT 'làm hộ bài', giáo viên buộc thay đổi cách đánh giá

Từ soạn giáo án, tạo bài tập tới đổi mới kiểm tra đánh giá, AI đang bước vào lớp học với tốc độ chóng mặt, giúp giáo viên giảm đáng kể khối lượng công việc. Những nhiệm vụ từng mất hàng giờ như xây đề, chấm bài hay theo dõi tiến độ học sinh nay có thể hoàn thành trong vài phút. Điều này giúp giáo viên có thêm thời gian cho phần cốt lõi: giảng giải, tương tác và truyền cảm hứng.

Tuy nhiên việc “giảm gánh nặng” ấy cũng kéo theo một yêu cầu mới, đó là nếu không thay đổi cách soạn bài, dạy và đánh giá theo hướng khai thác AI, giáo viên sẽ nhanh chóng tụt lại ngay trong chính lớp học của mình - nơi học sinh quen học cùng AI, tốc độ tiếp thu nhanh hơn và kỳ vọng cá nhân hóa cao hơn.

Giáo viên phải đổi mới 

Học sinh sử dụng AI để viết đoạn văn, làm bài tập hoặc chỉnh sửa câu chữ đến mức “giống người” khiến kiểm tra, đánh giá trở thành thách thức lớn.

Cô Nguyễn Thu Hà, giáo viên Ngữ văn cấp 3 tại Hải Phòng, cho biết trước đây gian lận dễ phát hiện hơn, còn nay nhiều học sinh biết cách dùng AI viết lại theo giọng văn tự nhiên, khiến thầy cô khó nhận ra. 

Ở bậc đại học, ranh giới giữa bài thật và bài do AI hỗ trợ cũng ngày càng mờ. Dù nhiều trường sử dụng AI detector để kiểm tra, nhưng nhiều giáo viên khẳng định công cụ này chỉ chính xác 60-70%. Nội dung học sinh tự viết đôi khi bị đánh nhầm, còn bài được ‘trộn’ lại từ AI lại dễ lọt qua.

Thầy Đỗ Công Minh, giáo viên chủ nhiệm tại một trường phổ thông quốc tế ở Gia Lâm - Hà Nội, chỉ ra loạt dấu hiệu bài viết “có hơi AI”. Trong đó nổi bật là văn phong quá ‘mượt’ nhưng thiếu trải nghiệm cá nhân; câu dài, cấu trúc đều tăm tắp, luận điểm trùng khuôn mẫu. AI thường dùng thuật ngữ không phù hợp với trình độ của học sinh; luận điểm không lệch tông, không có chút lỗi lầm.

Để hạn chế lệ thuộc vào AI, nhiều giáo viên chủ động thay đổi cách đánh giá. Thay vì bài tập truyền thống, họ chuyển sang giao dự án, đề cao quá trình, sản phẩm sáng tạo và năng lực thực hành.

“Chúng tôi tạo các chatbot chuyên biệt theo từng chủ đề để học sinh sử dụng trong phạm vi kiểm soát, đồng thời hướng dẫn cách dùng AI đúng mức, để học sinh không bị lan man hoặc lạm dụng khi sử dụng AI”, cô Trần Thị Phương Anh, giáo viên môn Tin học, Khối 8, trường Tiểu học &THCS FPT Cầu Giấy nói. 

Thầy Đỗ Công Minh, giáo viên chủ nhiệm tại một trường phổ thông quốc tế ở Gia Lâm - Hà Nội, chỉ ra loạt dấu hiệu bài viết “có hơi AI”. Trong đó nổi bật là văn phong quá ‘mượt’ nhưng thiếu trải nghiệm cá nhân; câu dài, cấu trúc đều tăm tắp, luận điểm trùng khuôn mẫu. AI thường dùng thuật ngữ không phù hợp với trình độ của học sinh; luận điểm không lệch tông, không có chút lỗi lầm.

Để hạn chế lệ thuộc và lạm dụng AI, nhiều giáo viên chủ động thay đổi cách đánh giá. Thay vì bài tập truyền thống, họ chuyển sang giao dự án, đề cao quá trình, sản phẩm sáng tạo và năng lực thực hành.

Từ thầy giảng bài sang người thiết kế học tập

AI đang tham gia mạnh mẽ vào soạn bài, chấm điểm và xây dựng tài liệu, làm thay đổi cấu trúc công việc của giáo viên, đặt ra bài toán mới cho hệ thống đào tạo và đội ngũ nhà giáo. 

Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), sự hiện diện của AI không triệt tiêu vai trò của giáo viên, mà làm rõ hơn những nhiệm vụ mang tính bản chất của nghề dạy học. 

Ông cho rằng AI có thể thay những thao tác kỹ thuật, nhưng không thể thay chức năng giáo dục, định hướng, dẫn dắt nhận thức - những thứ đòi hỏi tư duy, đạo đức nghề nghiệp, tương tác người - người. Ở giai đoạn mới, giáo viên được kỳ vọng trở thành người thiết kế chương trình học, xây dựng lộ trình phát triển năng lực, kiểm soát chất lượng thông tin và tổ chức hoạt động học tập - những nhiệm vụ AI không thể đảm nhận.

Khảo sát do GS.TS Lê Anh Vinh công bố tại hội thảo “Phát triển năng lực trí tuệ nhân tạo cho người học” hồi tháng 10 mới đây cho thấy, 76% trong số 34.000 giáo viên THCS – THPT sử dụng AI trong dạy học và đánh giá tích cực công cụ này. 

Tại các trường ứng dụng công nghệ cao cho thấy chức năng nghiệp vụ của giáo viên đang thay đổi theo hướng chuyên sâu hơn. AI được sử dụng để phân tích dữ liệu học tập, gợi ý nội dung ôn luyện và tự động hóa các bước chuẩn bị bài giảng, giúp giáo viên tiết kiệm từ 20 đến 30% thời gian soạn bài giảng. 

Nhiều giáo viên xem AI như “trợ lý” đắc lực. Cô Nguyễn Ngọc Bích Thư (SN 1998), giáo viên môn Vật lý tại THPT Buôn Hồ, Đăk Lăk dùng AI để tìm kiếm phương pháp, kỹ thuật dạy học phù hợp với từng bài học và gợi ý các bối cảnh thực tế để đưa vào bài tập, giúp nội dung trở nên trực quan hơn. Bên cạnh đó, cô còn kiêm nhiệm việc quản lý các sổ sách của công tác Đoàn nên các công cụ AI đã giúp cô tiết kiệm được thời gian.

Sử dụng thành thạo các công cụ Gemini, Mozaweb, Khanmigo; anh Trần Thế Anh (SN 2000) - giáo viên môn Địa lý tại trường THCS Rạng Đông, TP.HCM tạo nên các sản phẩm dạy học trực quan, nhằm đa dạng hoá cách giảng dạy, khiến nhiều học sinh hào hứng với môn học. Trong đó, nổi bất nhất là phòng tranh 3D được thiết kế trên nền tảng trực tuyến, cho phép học sinh tương tác với nội dung bài học theo cách sinh động hơn so với phương pháp truyền thống.

Cô Nguyễn Thị Hồng Hà (SN 2003) - giáo viên môn Toán tại trường Tiểu học Bùi Thị Xuân (Gia Lai) cũng dùng các công cụ AI để thiết kế các phiếu bài tập cho học sinh và sáng tạo các trò chơi vui nhộn, phù hợp với nội dung của bài học.

Việc ứng dụng AI đang diễn ra nhanh và được đón nhận rộng rãi, phản ánh nhu cầu chuyển đổi vai trò giáo viên từ người truyền đạt sang người thiết kế - dẫn dắt học tập.

Từ ‘người giảng bài’ sang ‘huấn luyện viên tư duy’

Khi AI trở thành công cụ quen thuộc của học sinh, thầy Đỗ Công Minh, giáo viên chủ nhiệm tại một trường phổ thông quốc tế ở Gia Lâm – Hà Nội cho rằng giáo viên lúc này không chỉ là người giảng bài, mà trở thành “huấn luyện viên tư duy”.

Điều đó thể hiện ở việc giáo viên dạy học sinh cách đặt câu hỏi đúng - các Prompt AI (câu lệnh AI) chuẩn xác, kiểm tra lại tất cả thông tin của AI, thậm chí phản biện lại câu trả lời của AI. Chỉ khi nào đáp án đúng với tài liệu khoa học và những gì được học từ chương trình chính thống các em mới đưa vào tham khảo sử dụng. 

Cô Trần Thị Phương Anh, giáo viên bộ môn Tin học, Khối 8, trường TH&THCS FPT Cầu Giấy cũng đồng tình, khi AI được đưa vào lớp học, giáo viên không chỉ là người giảng bài, mà trở thành “huấn luyện viên tư duy”.

“Chúng tôi dạy học sinh cách đặt câu hỏi cho AI, cách đánh giá, so sánh, phản biện thông tin, và đặc biệt là cách giữ gìn, phát triển những năng lực cốt lõi của bản thân như sáng tạo, tư duy phản biện, chủ động tiếp cận kiến thức và cá nhân hóa việc học”, cô Phương Anh nói.

Như vậy AI có hai mặt rõ rệt. Mặt tiêu cực có thể khiến thực lực học sinh bị khoá giả nếu không được hướng dẫn đúng; mặt tích cực AI có thể là ‘gia sư 24/7’ nếu được điều tiết bằng quy tắc, vấn đáp và giám sát giáo viên. Vì thế, nhiệm vụ giáo viên không chỉ là biết dùng AI mà còn là biết quản trị cách học sinh dùng AI, biến công cụ thành trợ lý dạy học chứ không phải người làm hộ.

Theo các chuyên gia, dù AI không thay thế nghề giáo, nhưng sự đào thải tự nhiên vẫn sẽ xảy ra với những người không cập nhật kỹ năng số hoặc chậm thích ứng. Cô Trần Thị Bích Hằng - Tổ trưởng STEM, Tin học, Công nghệ 4.0, trường FPT school Cầu Giấy bày tỏ, giáo viên thời AI có nhiệm vụ cao hơn và con người hơn so với AI. AI không thay thế giáo viên nhưng giáo viên biết AI sẽ thay thế giáo viên không biết AI. 

Học sinh sử dụng AI để làm bài tập, viết luận hoặc tra cứu nhanh thông tin khiến phương pháp kiểm tra - đánh giá phải thay đổi. Nếu giáo viên không được trang bị đầy đủ kỹ năng sử dụng và kiểm soát AI, chất lượng dạy học có thể bị ảnh hưởng do phụ thuộc quá nhiều vào công cụ.

Trong bối cảnh AI phát triển nhanh, giới chuyên gia đều chung nhận định: giáo viên chỉ thực sự an toàn khi họ chủ động đổi mới. AI không lấy đi nghề giáo, mà  AI chỉ lấy đi những giáo viên không chịu thay đổi.