Đánh thức ‘mỏ vàng’ du lịch từ đời sống người vùng cao Quảng Ninh

Không cần những công trình đồ sộ hay khu vui chơi hiện đại, chính không gian thiên nhiên nguyên sơ, bản sắc văn hóa và nếp sống mộc mạc của đồng bào vùng cao tại các xã Bình Liêu, Lục Hồn và Hoành Mô của tỉnh Quảng Ninh lại được các chuyên gia Nhật Bản xem như “mỏ vàng” phát triển du lịch cộng đồng bền vững.

Dự án “Nâng cao năng lực của cộng đồng dân tộc thiểu số tham gia vào các hoạt động phát triển du lịch tại các xã Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô” do Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) hỗ trợ không chỉ tạo ra những sản phẩm du lịch mới, mà còn giúp người dân nhận ra giá trị trong chính cuộc sống hằng ngày của mình.

Điều bình thường thành trải nghiệm quý

Buổi sáng trên bản Cáu (xã Lục Hồn), mùi nếp mới quyện cùng làn khói bếp lan nhẹ dưới mái nhà sàn. Những người phụ nữ Tày thoăn thoắt đồ xôi ngũ sắc, tiếng đàn Tính ngân lên giữa không gian yên bình, còn những đôi tay giàu kinh nghiệm vẫn miệt mài đan lát từng nan tre như bao thế hệ trước.

Đó vốn là nhịp sống quen thuộc của người dân bản địa nhưng với một du khách lần đầu đặt chân đến vùng cao biên giới này, mọi thứ đều trở thành trải nghiệm đáng nhớ.

Chính từ góc nhìn ấy, dự án đã lựa chọn hướng đi khác biệt: không tạo ra những sản phẩm du lịch mới bằng cách “làm khác đi”, mà giúp cộng đồng nhận ra giá trị trong chính những gì họ đã gìn giữ suốt bao đời qua.

Theo các chuyên gia Nhật Bản, người dân sống ở đây quá lâu nên nhiều khi cho rằng cảnh sắc, phong tục hay sinh hoạt hằng ngày là điều bình thường nhưng với du khách, đặc biệt là những người lần đầu đến vùng cao biên giới, tất cả lại mới mẻ và hấp dẫn.

Sau nhiều đợt khảo sát thực tế, các chuyên gia không chỉ đánh giá tiềm năng mà còn cùng người dân xây dựng những chương trình trải nghiệm cụ thể, dựa trên chính đời sống bản địa. Mỗi sản phẩm đều được thử nghiệm với du khách, lắng nghe phản hồi để tiếp tục hoàn thiện trước khi đưa vào khai thác.

Ở bản Cáu, ngôi nhà sàn truyền thống của người Tày được chọn làm trung tâm đón khách. Chỉ trong vài giờ đồng hồ, những sinh hoạt vốn quen thuộc được kết nối thành hành trình trải nghiệm đầy cảm xúc. Du khách được tự tay đồ xôi ngũ sắc, học đan lát thủ công, lắng nghe tiếng đàn Tính, tìm hiểu những làn điệu dân ca và cùng người dân lưu lại những bức ảnh kỷ niệm.

Trong khi đó, tại Khe Tiền (xã Hoành Mô), câu chuyện lại được kể theo cách khác. Thay vì chỉ lưu trú tại homestay, du khách được hòa mình vào nhịp sống của đồng bào Dao với những chuyến trekking giữa núi rừng, cùng chủ nhà chuẩn bị bữa cơm, gói bánh chưng, ngâm chân bằng lá thuốc và thưởng thức những món ăn truyền thống.

Không gian trải nghiệm cũng được mở rộng với hành trình chinh phục “Sống lưng khủng long”, khám phá rừng chè cổ thụ hay phiên chợ vùng cao Bình Liêu - nơi lưu giữ đậm nét nhịp sống của đồng bào các dân tộc.

Điểm chung của tất cả các sản phẩm là không cố gắng “dàn dựng” một vùng cao khác lạ, mà để bản làng hiện lên đúng với vẻ đẹp thường ngày vốn có.

Theo chủ homestay Hương Hồi Quế - Khe Tiền Clay House, các chuyên gia Nhật Bản về thôn để tập huấn, chia sẻ những kỹ năng cần thiết giúp bà con chuẩn bị tốt hơn trong việc đón tiếp khách nước ngoài. Đặc biệt, họ khuyến khích người dân giữ những nét văn hóa thường ngày bởi đây chính là điều thu hút du khách quốc tế đến trải nghiệm.

Bản làng tự kể câu chuyện của mình

Với nhiều du khách quốc tế, điều để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong du lịch cộng đồng không hẳn là cảnh đẹp, mà là những cuộc gặp gỡ chân thành giữa du khách và người dân địa phương.

Một lời chào bằng tiếng dân tộc, câu chuyện về nguồn gốc món ăn, tiếng cười trong bữa cơm chung hay khoảnh khắc cùng nhau chụp một tấm ảnh lưu niệm... đôi khi có sức lưu giữ cảm xúc lâu hơn bất kỳ điểm check-in nổi tiếng nào.

Do đó, thay vì chỉ hướng dẫn cách phục vụ khách, dự án còn khuyến khích người dân trở thành những “đại sứ văn hóa” của chính quê hương mình.

Những người Dao mặc trang phục truyền thống khi đón khách, tự giới thiệu về dân tộc mình. Người Tày kể câu chuyện phía sau mâm xôi ngũ sắc hay tiếng đàn Tính đã gắn bó với bao thế hệ, điều tưởng như rất nhỏ ấy lại chính là “linh hồn” của sản phẩm du lịch cộng đồng.

Ẩm thực vùng cao cũng được nhìn nhận như một “ngôn ngữ văn hóa”, không chỉ là những món ăn ngon, mỗi bữa cơm còn trở thành dịp để người dân kể cho du khách nghe về nguyên liệu theo mùa, tập quán canh tác hay những câu chuyện gắn với lịch sử và đời sống cộng đồng.

Các chuyên gia cũng đặc biệt lưu ý đến việc bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, xây dựng thực đơn phù hợp với nhiều đối tượng khách, quan tâm đến yếu tố dị ứng, tôn giáo và thói quen ăn uống của khách quốc tế. Những chi tiết tưởng nhỏ nhưng lại góp phần tạo nên sự chuyên nghiệp và cảm giác an tâm cho du khách.

Song song với đó là hàng loạt khuyến nghị nhằm giúp các địa phương vận hành mô hình linh hoạt hơn, từ việc thay đổi nội dung trải nghiệm theo mùa, chuẩn bị phương án khi thời tiết bất lợi đến bảo đảm an toàn trên các cung trekking dài.

Ông Hoàng Kiên Trung, Phó Chủ tịch UBND xã Hoành Mô, cho biết sau quá trình chuyển giao kỹ thuật, địa phương đã cơ bản làm chủ quy trình tổ chức và sẵn sàng đón các đoàn khách Nhật Bản. Từ việc đón khách tại sân bay, tổ chức các chương trình trải nghiệm đến đưa khách trở về đều có thể được chính địa phương thực hiện.

Đây cũng là nền tảng để các xã tiếp tục mở rộng sang nhiều thị trường khách quốc tế khác, đồng thời hoàn thiện thêm các sản phẩm văn hóa, ẩm thực, tour tuyến và nguồn nhân lực nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của ngành du lịch.

Theo ông Trung, điều đáng quý nhất mà dự án mang lại không nằm ở những tuyến tham quan hay bộ tài liệu hướng dẫn mà ở việc người dân bắt đầu nhìn ngôi nhà mình đang ở bằng một ánh mắt khác; khi mâm cơm gia đình, tiếng đàn, nếp nhà sàn hay con đường quen thuộc bỗng trở thành niềm tự hào để có thể chia sẻ với du khách phương xa.

Khi những bản làng biết kể câu chuyện của mình bằng những điều bình dị nhất thì cũng là lúc “mỏ vàng” văn hóa và thiên nhiên vùng cao thực sự được đánh thức, trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững.