Bài toán giữ di sản phố cổ trong quy hoạch Hà Nội 100 năm

Hà Nội đang tiến hành tham vấn rộng rãi đối với Quy hoạch tổng thể Thủ đô trong tầm nhìn 100 năm. Theo định hướng này, thành phố sẽ ưu tiên giữ gìn tối đa khu lõi phố cổ và khu phố cũ, đồng thời nghiên cứu di dời một số cơ quan quanh Hồ Gươm nhằm gia tăng không gian công cộng.

Quy hoạch cũng tiếp tục giữ cấu trúc phố truyền thống, phân vùng bảo tồn nhằm kiểm soát xây dựng, duy trì các trục thương mại gắn với nhà ở; nhiều tuyến phố đặc trưng như Hàng Đào, Hàng Ngang, Đồng Xuân… vẫn thuộc diện bảo tồn; nhiều di tích, công trình quan trọng như chợ Đồng Xuân, chợ Hàng Da, đền Bạch Mã, đình Hàng Bạc… sẽ được bảo tồn, tôn tạo; đồng thời cải tạo lõi ô phố để hình thành không gian văn hóa mang bản sắc đô thị cổ.

Tại khu vực Hồ Gươm và phụ cận, quy hoạch hướng tới giữ gìn hình ảnh đặc trưng, chỉnh trang cảnh quan và siết chặt quản lý kiến trúc; các công trình giá trị như đền Ngọc Sơn, Bưu điện Hà Nội, Tràng Tiền… tiếp tục được bảo tồn.

Đáng chú ý, quy hoạch cũng đề xuất mở rộng quảng trường Đông Kinh - Nghĩa Thục và khu vực phía đông Hồ Gươm nhằm tăng thêm không gian công cộng phục vụ người dân và du khách. Trong bối cảnh đó, bài toán dung hòa giữa bảo tồn di sản khu phố cổ và yêu cầu phát triển đô thị hiện đại trong tầm nhìn 100 năm đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận.

Giữ “hồn phố cổ” giữa làn sóng đô thị hóa

Trước câu hỏi về những biến đổi của khu phố cổ Hà Nội trong bối cảnh đô thị hóa, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, khu vực này đang đứng trước “một ngã ba rất đặc biệt của lịch sử”: một bên là ký ức nghìn năm, một bên là nhịp sống hiện đại đang tăng tốc từng ngày.

Ông Sơn nhìn nhận, đô thị hóa không chỉ mang lại áp lực mà còn đem đến nhiều thay đổi tích cực. Hạ tầng được cải thiện, dịch vụ phát triển, đời sống người dân có thêm cơ hội. Những tuyến phố như Hàng Ngang, Hàng Đào, Tạ Hiện… trở thành không gian kinh tế - du lịch sôi động, góp phần khẳng định vị thế của Hà Nội như một điểm đến văn hóa đặc sắc.

Tuy nhiên, theo ông, điều đáng lo ngại là tốc độ biến đổi đang nhanh hơn khả năng “thích ứng văn hóa” của khu phố cổ. Nhiều giá trị truyền thống bị bào mòn một cách âm thầm. Từ việc các ngôi nhà cổ bị cải tạo, cơi nới, không gian sống bị chia nhỏ, cho tới việc nghề truyền thống dần bị thay thế bởi các hoạt động thương mại ngắn hạn. Phố cổ, từ một “không gian sống” đúng nghĩa, đang có nguy cơ trở thành một “không gian tiêu dùng”.

Không chỉ dừng lại ở những thay đổi vật chất, ông nhấn mạnh sự biến đổi trong “tinh thần phố cổ” - yếu tố cốt lõi làm nên bản sắc Hà Nội. Đó là nếp sống thanh lịch, mối quan hệ cộng đồng gắn bó, sự tinh tế trong ứng xử và trong từng sản phẩm thủ công. Khi những yếu tố này dần phai nhạt, thì dù kiến trúc còn tồn tại, bản sắc phố cổ cũng khó được giữ nguyên vẹn.

“Đây không chỉ là câu chuyện vật chất, mà sâu xa là câu chuyện của văn hóa và con người trong một đô thị đang chuyển mình mạnh mẽ”, ông Sơn nhận định.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, khi nói đến phố cổ Hà Nội, nhiều người thường nghĩ đến mái ngói nâu, những con phố nhỏ hay các cửa hàng mang tên “Hàng”. Nhưng giá trị cốt lõi của khu vực này không chỉ nằm ở hình thái kiến trúc, mà ở một “hệ sinh thái văn hóa” - nơi kiến trúc, nghề nghiệp, lối sống và ký ức cộng đồng hòa quyện.

Trong hệ sinh thái đó, điều bị đe dọa rõ rệt nhất là “tính liên tục của đời sống văn hóa”. Nhiều nghề truyền thống - vốn là linh hồn của phố cổ, đang dần biến mất hoặc bị biến dạng để phục vụ du lịch. Khi một con phố không còn giữ được nghề gốc của mình, thì cái tên “Hàng” cũng chỉ còn là ký hiệu lịch sử.

Bên cạnh đó, không gian cộng đồng - nơi cư dân từng “sống cùng nhau” qua những sân chung, ngõ chung, cũng đang bị thu hẹp, thậm chí phá vỡ dưới áp lực dân số và kinh tế. Những căn nhà bị chia nhỏ, những khoảng sân bị lấp kín khiến cấu trúc xã hội truyền thống dần tan rã. Đồng thời, sự pha trộn của nhiều dòng văn hóa và lối sống trong bối cảnh du lịch phát triển khiến việc giữ gìn “tinh thần Tràng An” trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Đánh giá về công tác bảo tồn, ông cho rằng: “Dù đã có nhiều nỗ lực nhưng hiệu quả vẫn chưa tương xứng. Chúng ta còn thiên về bảo tồn hình thức hơn là bảo tồn sống. Việc trùng tu, giữ lại mặt tiền là chưa đủ nếu bên trong không còn đời sống văn hóa gốc”.

Một bất cập khác là sự chồng chéo trong quản lý, khi phố cổ liên quan đến nhiều lĩnh vực như xây dựng, văn hóa, du lịch, thương mại nhưng cơ chế phối hợp chưa hiệu quả, thiếu một tầm nhìn tổng thể. Đồng thời, vai trò của cộng đồng cư dân - những người trực tiếp sống trong di sản chưa được phát huy đầy đủ.

 “Họ phải là chủ thể của di sản, chứ không chỉ là đối tượng quản lý”, ông Sơn nhấn mạnh.

Phố cổ phải được giữ như trái tim ký ức của Hà Nội

Ở góc độ phát triển, PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định, giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế - du lịch không tồn tại mâu thuẫn tự thân. Ngược lại, nếu được định hướng đúng, hai yếu tố này có thể hỗ trợ lẫn nhau. Tuy nhiên, mâu thuẫn sẽ xuất hiện khi lợi ích ngắn hạn được đặt lên trên giá trị dài hạn, khiến di sản bị khai thác quá mức và dần mất đi tính nguyên bản.

Ông dẫn chứng thực tế về sự “đồng nhất hóa” sản phẩm dịch vụ trong phố cổ, khi nhiều cửa hàng bán những mặt hàng giống nhau, phục vụ nhu cầu nhanh của du khách nhưng thiếu bản sắc riêng, làm suy giảm giá trị trải nghiệm và sự đa dạng văn hóa. Cần chuyển từ tư duy “khai thác di sản” sang “phát triển dựa trên di sản”.

Trong bối cảnh Hà Nội đang xây dựng quy hoạch tầm nhìn 100 năm, ông cho rằng, điều quan trọng không phải là lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà là đặt bảo tồn di sản vào ngay trong logic phát triển đô thị. “Một Thủ đô muốn đi xa thì trước hết phải biết mình là ai. Phố cổ là một phần không thể tách rời của căn cước đó”.

Từ góc độ lập pháp, ông nhấn mạnh, cần xây dựng cơ chế đặc thù đủ mạnh để bảo vệ phố cổ trước áp lực thị trường. Điều này bao gồm hệ thống quy định chặt chẽ về xây dựng, chính sách tài chính và an sinh cho cư dân, cũng như mô hình quản trị liên ngành hiệu quả. Đồng thời, cần bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng và yêu cầu đánh giá tác động di sản đối với mọi quyết định phát triển.

“Bảo tồn phố cổ không chỉ là giữ lại vài dãy nhà cũ, mà là giữ gìn căn cước văn hóa của Thủ đô trong tầm nhìn trăm năm”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định.