Làn sóng điện hóa xe buýt lan rộng toàn cầu, Việt Nam tăng tốc nhập cuộc

Giao thông vận tải đóng góp khoảng 1/5 tổng lượng phát thải carbon toàn cầu. Trong bối cảnh đó, từ những thành phố tiên phong ở Bắc Âu cho đến các quốc gia đang phát triển tại Đông Nam Á, việc chuyển đổi sang xe buýt điện không còn là một thử nghiệm mà đã trở thành giải pháp cốt lõi. Việt Nam cũng đang bước vào "cuộc đua" này với mục tiêu xanh hóa 100% mạng lưới xe buýt tại các đô thị lớn vào năm 2030.

Cuộc cách mạng từ Bắc Âu đến Đông Nam Á

Điện hóa phương tiện công cộng đang chứng kiến tốc độ tăng trưởng theo cấp số nhân trên bình diện toàn cầu. Theo dữ liệu từ BloombergNEF, xe buýt đô thị là phân khúc đi đầu trong quá trình chuyển đổi xe điện, với tỷ lệ thâm nhập toàn cầu cao hơn nhiều so với xe ô tô cá nhân. Cuộc cách mạng này đang được thúc đẩy bởi hai động lực chính: áp lực cắt giảm khí nhà kính (mục tiêu Net Zero) và bài toán tối ưu hóa chi phí nhiên liệu trong dài hạn.

Một trong những cột mốc đáng chú ý nhất vừa diễn ra tại Bắc Âu. Đầu tháng 4/2026, Copenhagen (thủ đô Đan Mạch) đã ghi tên mình vào lịch sử khi chính thức hoàn tất việc chuyển đổi 100% hệ thống xe buýt đô thị sang chạy điện, loại bỏ hoàn toàn các dòng xe sử dụng động cơ diesel. Sự kiện này đánh dấu thành quả của một chiến lược dài hơi được Đan Mạch khởi động từ nhiều năm trước. 

Theo báo cáo, việc loại bỏ hàng trăm xe buýt diesel cuối cùng khỏi đường phố giúp Copenhagen trực tiếp cắt giảm hàng chục nghìn tấn CO2 mỗi năm, đồng thời giải quyết triệt để vấn đề bụi mịn (PM2.5) và ô nhiễm tiếng ồn tại các khu dân cư đông đúc. Thành tựu này không chỉ đưa Copenhagen tiến sát đến mục tiêu trở thành thủ đô trung hòa carbon đầu tiên trên thế giới, mà còn tạo ra một "khuôn mẫu" về quy hoạch hạ tầng sạc thông minh cho các đô thị châu Âu. Châu Âu cũng đang áp dụng lộ trình nghiêm ngặt, yêu cầu 100% xe buýt đô thị mới bán ra phải là xe không phát thải vào năm 2035.

Không chỉ ở các nước phát triển với tiềm lực tài chính mạnh, làn sóng điện hóa cũng đang càn quét khu vực Đông Nam Á với một lăng kính rất khác: an ninh năng lượng và bài toán kinh tế. Vào trung tuần tháng 4/2026, Philippines đã chính thức kích hoạt chương trình xe buýt điện (E-bus) quy mô lớn tại các trung tâm kinh tế. Động thái này được đưa ra trong bối cảnh giá nhiên liệu hóa thạch toàn cầu biến động khôn lường, gây áp lực trực tiếp lên chi phí vận hành của các hãng vận tải và túi tiền của người dân.

Tại thủ đô Manila, nơi tình trạng kẹt xe và ô nhiễm khí thải phương tiện giao thông luôn ở mức báo động, chương trình E-bus được kỳ vọng sẽ mang lại "lợi ích kép". Các nghiên cứu kinh tế chỉ ra rằng, dù chi phí đầu tư ban đầu cao hơn, nhưng chi phí vòng đời (TCO) của một chiếc xe buýt điện lại thấp hơn xe diesel từ 20% đến 30% nhờ tiết kiệm tiền nạp năng lượng (điện rẻ hơn dầu) và cắt giảm mạnh chi phí bảo dưỡng (động cơ điện có ít chi tiết cơ khí chuyển động hơn). 

Nhờ đó, chính phủ Philippines kỳ vọng việc tung ra các đội xe buýt điện sẽ giúp các nhà điều hành vận tải giảm bớt sự phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu, giảm sức ép phải tăng giá vé, từ đó khuyến khích người dân sử dụng phương tiện công cộng nhiều hơn.

Nhìn rộng ra toàn cầu, thị trường xe buýt điện đang được định hình bởi những con số khổng lồ. Trung Quốc vẫn là "gã khổng lồ" nắm giữ hơn 90% số lượng xe buýt điện trên toàn thế giới, với những thành phố như Thâm Quyến đã hoàn tất điện hóa 100% mạng lưới gồm 16.000 xe buýt từ năm 2017. Sự bùng nổ tại châu Âu, Bắc Mỹ và giờ đây là Đông Nam Á đang minh chứng cho một thực tế: dòng xe buýt xả khói đen đang đi đến những ngày cuối cùng của vòng đời công nghệ.

Việt Nam và mục tiêu "xanh hóa" 100% vào năm 2030

Hòa chung với xu thế không thể đảo ngược của toàn cầu, Việt Nam đã sớm đưa ra những cam kết chính trị mạnh mẽ và lộ trình thực thi cụ thể. Dấu mốc quan trọng nhất là Quyết định số 876/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (phê duyệt tháng 7/2022) về Chương trình hành động chuyển đổi năng lượng xanh.

Theo đó, Việt Nam đặt lộ trình từ năm 2025, 100% xe buýt thay thế, đầu tư mới phải là xe sử dụng điện hoặc năng lượng xanh. Đặc biệt, mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ phương tiện giao thông công cộng chạy điện phải đạt tối thiểu 50% trên cả nước; riêng Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ sẽ phải đạt 100% xe buýt sử dụng điện và năng lượng xanh.

Đây là một tham vọng lớn lao, nhưng không phải không có cơ sở khi những viên gạch đầu tiên đã được đặt xuống. Kể từ khi những tuyến xe buýt điện đầu tiên của VinBus lăn bánh tại Hà Nội vào cuối năm 2021, thị phần xe buýt điện tại Việt Nam đã có sự chuyển biến rõ rệt. Tính đến đầu năm 2024, hệ thống xe buýt điện đã thực hiện hàng chục triệu lượt vận chuyển hành khách, di chuyển hàng chục triệu kilomet an toàn, qua đó giảm thiểu tương đương hàng chục ngàn tấn CO2 thải ra môi trường. 

Sự xuất hiện của xe buýt điện không chỉ làm giảm áp lực môi trường mà còn tái định hình văn hóa giao thông công cộng. Số liệu khảo sát thực tế cho thấy, tỷ lệ người dân lựa chọn chuyển từ xe máy cá nhân sang sử dụng xe buýt điện tăng cao nhờ không gian xe sạch sẽ, không mùi xăng dầu, không tiếng ồn động cơ và được trang bị các tiện ích công nghệ hiện đại.

Dù có những khởi đầu ấn tượng, để hoàn thành mục tiêu 100% xe buýt xanh vào năm 2030, hai siêu đô thị là Hà Nội và TP.HCM đang phải đối mặt với những bài toán hóc búa về kinh tế và hạ tầng.

Thứ nhất là rào cản tài chính. Thống kê cho thấy mạng lưới xe buýt tại Hà Nội hiện có khoảng hơn 130 tuyến với hơn 2.000 xe; TP.HCM cũng duy trì đội xe với quy mô tương tự. Phần lớn trong số này vẫn là xe chạy dầu diesel có tuổi đời nhiều năm.

Chi phí đầu tư một chiếc xe buýt điện hiện nay rơi vào khoảng 7-8 tỷ đồng, cao gấp 2,5 đến 3 lần so với chi phí mua một chiếc xe buýt chạy dầu (khoảng 2,5-3 tỷ đồng). Nếu nhân với số lượng hàng ngàn xe cần thay mới trong vòng 6 năm tới, đây là một nguồn vốn khổng lồ mà các doanh nghiệp vận tải truyền thống khó lòng tự xoay sở nếu thiếu các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi từ Nhà nước.

Thứ hai là thách thức về hạ tầng trạm sạc và quy hoạch không gian. Khác với xe cá nhân, xe buýt điện cần hệ thống sạc công suất siêu lớn (có thể lên tới hàng trăm kW mỗi trụ sạc) và phải sạc tập trung qua đêm. Để vận hành một trạm Depot cho 100 chiếc xe buýt điện, ước tính cần một nguồn điện ổn định với công suất lên tới vài Megawatt, đòi hỏi phải nâng cấp hệ thống lưới điện khu vực để tránh tình trạng quá tải.

Cùng với đó, quỹ đất nội đô dành cho các bãi đỗ xe và trạm sạc quy mô lớn đang vô cùng khan hiếm. Mức trợ giá (đơn giá tính trên mỗi kilomet) của Nhà nước dành cho xe buýt điện dù đã được quan tâm nhưng vẫn cần những điều chỉnh linh hoạt hơn để đảm bảo các nhà đầu tư hạ tầng và doanh nghiệp vận tải có thể cân đối được dòng tiền.