Chuyên gia nêu 'điểm nghẽn' khiến học sinh xuất sắc 'hụt hơi' khi lên đại học

Tại hội thảo “Đào tạo, trọng dụng tài năng trong bối cảnh mới” do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với báo Tiền phong tổ chức mới đây, nhiều nhà quản lý, nhà khoa học, lãnh đạo trường phổ thông, đại học và doanh nghiệp phân tích những “điểm nghẽn” trong hành trình phát triển nhân tài từ phổ thông đến thị trường lao động.

Đạt thành tích cao ở phổ thông, bậc đại học 'chững lại'

Từ góc nhìn thực tế, bà Nguyễn Thị Nhiếp - Hiệu trưởng Trường THPT Chuyên Chu Văn An, cho rằng hệ thống giáo dục phổ thông đang thiên về lựa chọn học sinh giỏi thông qua các kỳ thi và thành tích học tập. Điều này giúp tìm ra những học sinh có năng lực học thuật nổi bật, nhưng chưa phản ánh đầy đủ các dạng tài năng khác.

“Chúng ta đang thiên về thành tích thi cử nên học sinh có thể rất giỏi giải bài, nhưng khả năng sáng tạo hay trải nghiệm thực tiễn vẫn còn hạn chế", bà nói.

Một vấn đề khác là chương trình đào tạo hiện nay vẫn mang tính đại trà. Trong khi đó, học sinh tài năng thường cần những lộ trình học tập cá thể hóa và sự định hướng dài hạn. Trong thực tế, có những học sinh đạt thành tích rất cao ở bậc phổ thông nhưng khi lên đại học lại không phát huy được năng lực do thiếu môi trường và định hướng phù hợp.

“Có những em xuất sắc ở phổ thông nhưng lên đại học lại không tham gia nghiên cứu hay các hoạt động sáng tạo vì thiếu môi trường và định hướng phù hợp", nữ hiệu trưởng trăn trở.

Theo GS.TS Huỳnh Văn Chương, Cục trưởng Cục Quản lý Chất lượng – Bộ Giáo dục và Đào tạo, hệ thống giáo dục Việt Nam phát hiện được nhiều học sinh xuất sắc, đặc biệt thông qua các kỳ thi học sinh giỏi và hệ thống trường chuyên. Tuy nhiên, việc phát triển tài năng cần một lộ trình dài hạn và liên tục.

“Phát hiện tài năng là bước đầu quan trọng, nhưng điều quan trọng hơn là phải tạo được môi trường để tài năng đó tiếp tục phát triển trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu", ông nói.

Đại diện tiếng nói trường chuyên, bà Trần Thùy Dương - Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam nhấn mạnh học sinh chính là những “hạt giống tài năng” cần được phát hiện và nuôi dưỡng từ sớm, tạo điều kiện phát triển toàn diện chứ không chỉ tập trung vào thành tích thi cử.

Nữ hiệu trưởng cho rằng, hệ sinh thái câu lạc bộ, hoạt động nghiên cứu và trải nghiệm thực tế đang trở thành không gian quan trọng giúp học sinh phát triển năng lực ngoài lớp học. 

Chiến lược quốc gia phát triển nhân tài 

Ở góc độ chính sách, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học – Bộ Giáo dục và Đào tạo cho hay, nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực công nghệ then chốt đang trở thành yếu tố cạnh tranh giữa các quốc gia. Theo ông, Việt Nam vẫn đang thiếu đội ngũ nhân lực STEM có trình độ cao để đáp ứng nhu cầu của các tập đoàn công nghệ lớn.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đang triển khai Đề án "Đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025–2035, định hướng đến 2045", đặt mục tiêu nâng tỷ lệ người học các ngành STEM lên 35% tổng quy mô đào tạo, đồng thời phát triển lực lượng 5.000 kỹ sư, thạc sĩ và 500 tiến sĩ mỗi năm trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược.

“Đây không chỉ là bài toán đáp ứng nhu cầu nhân lực trước mắt mà còn nhằm hình thành đội ngũ tinh hoa có khả năng làm chủ và phát triển công nghệ lõi", ông  nói.

Theo GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ – Đại học Quốc gia Hà Nội, sinh viên tài năng không chỉ là những người có "điểm số cao", mà phải biết đưa kiến thức vào "giải quyết các bài toán thực tiễn và dẫn dắt các lĩnh vực công nghệ mới". Để làm được điều đó, các trường đại học không chỉ dừng lại ở chức năng đào tạo mà cần trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. 

Áp lực thay đổi ở bậc đại học

Ở bậc đại học, việc phát hiện và nuôi dưỡng sinh viên tài năng cũng đứng trước nhiều thách thức mới, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh.

PGS.TS Nguyễn Phong Điền - Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng tốc độ thay đổi của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang vượt xa nhịp điều chỉnh của hệ thống đào tạo.

“Nếu đầu vào không đủ tốt, rất khó triển khai các chương trình tài năng có chiều sâu; ngược lại, nếu chương trình đào tạo không cập nhật kịp, sinh viên giỏi cũng khó phát huy hết năng lực", ông lưu ý.

Theo ông Điền, các chương trình đào tạo tài năng tại Đại học Bách khoa Hà Nội được tổ chức với quy mô nhỏ, mỗi lớp khoảng 25–30 sinh viên, tuyển chọn từ học sinh giỏi quốc gia hoặc các trường chuyên. Song song, nhà trường đẩy mạnh mô hình đào tạo gắn với nghiên cứu, cho phép sinh viên tham gia trực tiếp vào các dự án trong phòng thí nghiệm và hợp tác doanh nghiệp để giải quyết các bài toán thực tế. 

Từ góc nhìn doanh nghiệp, TS. Đỗ Đức Dũng - Giám đốc bộ phận giải pháp phần mềm tại Samsung R&D Center Việt Nam, cho rằng sinh viên Việt Nam có nhiều lợi thế đáng ghi nhận, đặc biệt là năng lực tự học và khả năng tiếp cận tài liệu quốc tế. Tuy nhiên, để trở thành “nhân tài toàn cầu”, người học vẫn cần nâng chuẩn toàn diện hơn.

“Doanh nghiệp không chỉ cần cử nhân giỏi mà còn cần đội ngũ thạc sĩ, tiến sĩ có khả năng dẫn dắt các dự án công nghệ phức tạp", ông nhấn mạnh và cho rằng, khoảng trống hiện nay nằm ở năng lực nghiên cứu chuyên sâu, tư duy toàn cầu và kỹ năng làm việc trong môi trường quốc tế.

Trong khi đó PGS.TS Đặng Thị Thu Hương - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đề cập việc đào tạo nhân lực cần chuyển từ mô hình đơn ngành sang liên ngành, kết hợp năng lực học thuật với khả năng kiến tạo và giải quyết các vấn đề thực tiễn của xã hội.

“Nếu khoa học – công nghệ giúp xã hội đi nhanh thì khoa học xã hội và nhân văn giúp xã hội đi xa và đi đúng hướng", bà nói.

Các chuyên gia đồng tình, để đào tạo và phát triển nhân tài hiệu quả, cần xây dựng hệ sinh thái giáo dục liên kết giữa phổ thông – đại học – nghiên cứu – doanh nghiệp. Sự tham gia của nhiều chủ thể, từ nhà trường, doanh nghiệp đến các cơ quan quản lý và xã hội, sẽ giúp hình thành chuỗi phát hiện – bồi dưỡng – phát triển nhân tài liên tục, bài bản và lâu dài. Phát hiện tài năng đã khó, nhưng nuôi dưỡng và giữ được tài năng trong suốt hành trình phát triển còn khó hơn.