Cách vùng đất lạnh giá Bắc Âu giải bài toán phát triển xe điện

Gần như toàn bộ ô tô mới bán ra tại Na Uy hiện nay đều là xe điện. Năm 2025, xe điện chiếm 95,9% tổng số xe du lịch mới bán ra tại quốc gia Bắc Âu này, tăng từ 88,9% so với năm trước.

Riêng tháng 12 vừa qua, tỷ lệ đạt gần 98%, tiếp tục khẳng định vị thế dẫn đầu toàn cầu trong xu hướng chuyển đổi sang phương tiện không phát thải.

Xu hướng điện hóa giao thông diễn ra ngay cả tại Finnmark, khu vực cực bắc xa xôi của Na Uy với mùa đông khắc nghiệt, tuyết lở thường xuyên và nhiều tuần không có ánh mặt trời.

Bà Christina Bu, người đứng đầu Hiệp hội Xe điện Na Uy, thừa nhận Finnmark từng được xem là “nơi khó có thể nghĩ đến một cuộc cách mạng giao thông”.

Tại đại lý Skoda ở Alta, thành phố lớn nhất Finnmark, nhân viên bán hàng Orjan Dragland cho biết thị trường đã thay đổi hoàn toàn chỉ trong vòng 5 năm. Trước đây, toàn bộ xe trưng bày đều dùng động cơ đốt trong, còn hiện nay gần như tất cả đều là xe điện.

Theo các chuyên gia, yếu tố quyết định giúp Na Uy đạt được bước tiến này là chính sách mạnh mẽ từ chính phủ. Quốc gia Bắc Âu đặt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2030, trong đó giảm phát thải từ giao thông đường bộ đóng vai trò quan trọng.

Bên cạnh ý thức môi trường góp phần thúc đẩy xu hướng xe điện, động lực lớn nhất lại vẫn đến từ kinh tế.

Các ưu đãi lớn của chính phủ giúp giảm đáng kể chi phí sở hữu và vận hành xe điện, qua đó đẩy nhanh các phương diện khác trong nỗ lực giảm phát thải giao thông của Na Uy. 

“Lái xe điện rất rẻ”, cư dân địa phương Ailo Haetta, 43 tuổi, cho biết sau khi vừa lái chiếc Volkswagen điện về nhà.

Sự ủng hộ mãnh mẽ từ chính phủ cũng giúp các doanh nghiệp tư nhân sẵn sàng hơn trong việc chấp nhận rủi ro khi lắp đặt trạm sạc. Khi mạng lưới trạm sạc phủ khắp cả nước, người dân càng yên tâm chuyển sang xe điện.

"Kinh nghiệm của Na Uy cho thấy yếu tố quan trọng nhất là xây dựng niềm tin cho người tiêu dùng", nhà khoa học nghiên cứu giao thông Simen Rostad Saether cho biết.

Biến xe điện thành lựa chọn hợp lý

Từ đầu những năm 1990, chính phủ Na Uy thúc đẩy xe điện với hy vọng phát triển ngành công nghiệp ô tô trong nước đồng thời giảm lượng khí thải carbon. Tuy nhiên, các nhà sản xuất xe điện Na Uy đã thất bại.

Hiện nay, Na Uy nhập khẩu toàn bộ xe điện nhưng người tiêu dùng trong nước lại nhanh chóng đón nhận xe điện nhờ các ưu đãi tài chính. Quan trọng nhất là miễn thuế VAT 25% cho xe điện mua hoặc thuê, đồng thời miễn thuế nhập khẩu và thuế đăng ký.

Khi xe điện ngày càng phổ biến, chính phủ bắt đầu giảm bớt ưu đãi. Hiện VAT áp dụng cho xe điện trên một mức giá nhất định, chủ xe điện cũng phải trả phí đỗ xe và thuế đường bộ. Tuy nhiên, nhiều mẫu xe điện vẫn có giá ngang hoặc rẻ hơn xe xăng, đồng thời chi phí vận hành thấp hơn đáng kể.

Mô hình này được hỗ trợ bởi nguồn tài chính đặc biệt. Na Uy là nước sản xuất dầu khí lớn nhất châu Âu và đã đầu tư lợi nhuận vào quỹ tài sản quốc gia trị giá khoảng 1.700 tỷ USD. Lợi nhuận từ quỹ giúp chính phủ duy trì các chính sách ưu đãi khí hậu. 

Theo chuyên gia Rostad Saether tại Quỹ Nghiên cứu Công nghiệp và Kỹ thuật Na Uy (SINTEF), các quốc gia đang tìm cách thúc đẩy việc sử dụng xe điện không nhất thiết phải chi tiêu nhiều như Na Uy trước đây.

"Trong bối cảnh giá xe điện toàn cầu giảm, các quốc gia có thể tránh tập trung vào chi phí xe, dồn lực phát triển cơ sở hạ tầng và xây dựng lòng tin người tiêu dùng", ông nói.

Na Uy cũng đầu tư mạnh vào hạ tầng sạc. Quốc gia này có khoảng 96.000 km đường xuyên qua địa hình đồi núi và vịnh hẹp, nhưng vẫn đảm bảo người lái xe luôn gần trạm sạc.

Tại Finnmark, khoảng cách xa nhất giữa hai trạm sạc nhanh khoảng 130 km, vượt mục tiêu của EU về mật độ trạm sạc trên các tuyến đường chính.

Sự phát triển hạ tầng giúp tăng niềm tin người tiêu dùng. Khi số xe điện tăng, khu vực tư nhân cũng sẵn sàng đầu tư trạm sạc vì có thể đảm bảo nhu cầu sử dụng.

Ngoài ra, hầu hết người dân đều có thể sạc xe tại nhà. Luật "Quyền được sạc" ban hành năm 2017 cho phép cư dân tại các khu chung cư và nhà ở tập thể có quyền lắp đặt trạm sạc xe điện tại chỗ đỗ xe riêng của họ.

Thách thức vẫn tồn tại

Na Uy vẫn chưa hoàn toàn đạt mục tiêu 100% xe mới không phát thải vào năm 2025, nhưng nhiều ý kiến cho rằng đạt mức trên 90% đã là thành công lớn.

Tại Finnmark, xe điện vẫn gặp hoài nghi nhất định. Liên đoàn Ô tô Na Uy xác định rằng xe điện có mức giảm phạm vi hoạt động trung bình khoảng 20% ​​trong thời tiết lạnh. 

Người dân địa phương cũng lo ngại về thời gian chờ sạc hoặc phạm vi di chuyển khi đi đường núi xa. Năm 2025, xe điện chiếm khoảng 74% doanh số xe mới tại khu vực, thấp hơn mức trung bình toàn quốc.

Dù còn thách thức, ngày càng nhiều người chuyển sang xe điện, chủ yếu do chi phí thấp. Tài xế taxi tại Alta cho biết chi phí vận hành giảm khoảng 20% sau khi chuyển sang xe điện. Công ty taxi lớn nhất khu vực đã điện hóa khoảng 75% đội xe.

Ngay cả xe trượt tuyết điện cũng bắt đầu xuất hiện, dù giá vẫn cao hơn bản xăng. Một số doanh nghiệp cho biết họ sẽ chuyển đổi nếu có thêm ưu đãi.

Nhiều người dùng đánh giá xe điện đã đủ tin cậy cho điều kiện khắc nghiệt. Jørgen Wisløff, hướng dẫn viên du lịch địa phương cho biết chiếc Ford Mustang của anh có thể chạy khoảng 400 km mùa đông và 500 km mùa hè, trong khi các trạm sạc thường cách nhau khoảng 70 km.

“Đó là lý do vì sao xe điện hoạt động tốt ở Na Uy”, ông nói.