Ukraine nâng cấp UAV AI, tự khoá mục tiêu, truy đuổi đến cùng

Hầu hết máy bay không người lái trên chiến trường hiện nay vẫn cần con người trực tiếp điều khiển. Phi công phải duy trì liên lạc vô tuyến, dẫn hướng từng mét bay và tự tay quyết định thời điểm tấn công. Nhưng tại Ukraine, một thế hệ UAV mới đang từng bước làm thay đổi quy trình đó. Một khi đã được khóa mục tiêu, những chiếc drone này có thể tự truy đuổi và đánh trúng bằng trí tuệ nhân tạo (AI), không cần thêm bất kỳ can thiệp nào của con người.

Vũ khí bí mật

Một buổi sáng cách đây vài tháng, Lipa, phi công điều khiển UAV của Ukraine, cho chiếc quadcopter màu xám nhỏ bay qua những cánh đồng bị tàn phá gần Borysivka, ngôi làng sát biên giới đang nằm dưới sự kiểm soát của Nga. Trước đó, UAV trinh sát phát hiện dấu hiệu một tổ vận hành drone của Nga di chuyển vào các nhà kho bỏ hoang ở rìa làng. Lipa và hoa tiêu Bober được giao nhiệm vụ tấn công để buộc nhóm này rút đi.

Hai phi công khác đã thử đánh mục tiêu bằng UAV cảm tử thông thường nhưng đều thất bại. Hệ thống gây nhiễu điện tử của Nga làm gián đoạn liên lạc, khiến drone mất kiểm soát và rơi xuống. Lần thứ ba, Lipa được giao sử dụng một loại vũ khí khác: Bumblebee – UAV bán tự động do một dự án công nghệ quốc phòng bí mật phát triển.

Bober ngồi cạnh Lipa khi chiếc UAV bay cao trên bầu trời Borysivka. Một trong hai camera của Bumblebee tập trung vào mặt phía đông của nhà kho. Bober đối chiếu hình ảnh với bản đồ số và xác nhận mục tiêu. “Đã khóa”, Lipa nói, rồi bật công tắc, chuyển quyền điều khiển từ con người sang AI.

Bumblebee lập tức lao xuống mà không cần thêm chỉ dẫn. Khi tiến gần mặt đất, nó mất hoàn toàn kết nối với hai phi công, nhưng điều đó không còn quan trọng. Các cảm biến và phần mềm trên UAV tiếp tục giữ mục tiêu trong khung hình, tự điều chỉnh hướng bay và tốc độ. Một UAV khác truyền trực tiếp hình ảnh cho thấy Bumblebee đâm vào bức tường ngoài và phát nổ. Không rõ có binh sĩ Nga nào bị thương, nhưng vị trí này coi như không còn sử dụng được.

“Họ sẽ phải chuyển chỗ”, Lipa nói.

Trong suốt năm 2025, những khoảnh khắc như vậy diễn ra liên tục dọc tuyến giao tranh dài gần 1.300 km trong chiến sự Nga - Ukraine. UAV tích hợp các tính năng tự động mới đang được sử dụng hằng ngày. Theo tài liệu của nhà sản xuất, đến mùa xuân năm ngoái, Bumblebee đã thực hiện hơn 1.000 chuyến bay tác chiến. Các phi công cho biết con số thực tế hiện nay đã tăng lên nhiều lần.

Sự xuất hiện của Bumblebee nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới quân sự Nga. Hai báo cáo tình báo kỹ thuật, dựa trên việc phân tích một chiếc Bumblebee bị hư hỏng thu giữ ở tiền tuyến, mô tả đây là một loại UAV “bí ẩn” với bo mạch và chip đạt chuẩn của các nhà sản xuất vi điện tử hàng đầu thế giới. Dù ghi nhận nhiều hạn chế của nguyên mẫu thử nghiệm, báo cáo kết luận công nghệ này chắc chắn sẽ chứng minh hiệu quả và phạm vi ứng dụng sẽ tiếp tục mở rộng.

Các UAV mới được trang bị phần mềm huấn luyện từ dữ liệu lớn, vận hành trên những máy tính nhỏ gọn, đôi khi chỉ là linh kiện thương mại. Những chức năng vốn do con người đảm nhiệm – từ cất cánh, giữ vị trí, định vị, dẫn đường đến khu vực mục tiêu – đang dần được tự động hóa. Một số hệ thống có thể tự nhận diện, theo dõi và truy đuổi mục tiêu trong chặng cuối trước khi thực hiện cú đánh.

UAV do con người điều khiển hoàn toàn vẫn chiếm số lượng lớn và gây ra phần lớn thương vong. Tuy nhiên, một nhà sáng lập công ty công nghệ quốc phòng Ukraine nhận xét rằng bất kỳ bài toán chiến thuật nào có con người tham gia thì AI cũng có thể hỗ trợ hoặc thay thế một phần.

Chạy đua

Nga cũng đang phát triển các hệ thống tương tự. Các tổ chức nghiên cứu vũ khí quốc tế xác nhận cả hai bên đều tích hợp trí tuệ nhân tạo vào UAV. Phó Thủ tướng Ukraine Mykhailo Fedorov cho rằng drone tích hợp AI đang trở thành trung tâm của một cuộc chạy đua công nghệ mới, và Ukraine phải triển khai nhanh, trên diện rộng nếu không muốn bị tụt hậu.

Động lực của sự chuyển dịch này xuất phát trực tiếp từ thực tế tác chiến. Khi drone giá rẻ xuất hiện với mật độ dày đặc, cả hai phía nhanh chóng triển khai các biện pháp đối phó như lưới thép, lồng bảo vệ phương tiện và đặc biệt là gây nhiễu điện tử. Những hệ thống này làm suy giảm hoặc cắt đứt liên kết vô tuyến giữa phi công và UAV, khiến nhiều drone rơi xuống trước khi kịp hoàn thành nhiệm vụ.

Để đối phó, các kỹ sư Ukraine tìm cách giảm sự phụ thuộc vào liên lạc vô tuyến. Một giải pháp là drone dẫn bằng cáp quang. Hướng đi căn bản hơn là trao cho UAV khả năng tự hoàn thành chặng cuối bằng trí tuệ nhân tạo.

Các UAV bán tự động hiện nay vẫn do con người điều khiển ở giai đoạn đầu, từ cất cánh đến tiếp cận khu vực nghi có mục tiêu. Nhưng khi đến gần, phi công có thể chuyển quyền điều khiển cho hệ thống máy tính trên drone. Thông qua camera và cảm biến quán tính, UAV giữ mục tiêu trong khung hình, tự điều chỉnh quỹ đạo và tốc độ cho đến khi va chạm.

Dẫn đường cũng là một bước tiến quan trọng. Khi GPS bị vô hiệu hóa, nhiều UAV mới sử dụng dữ liệu quán tính kết hợp hình ảnh địa hình để xác định vị trí. Camera trên drone so sánh cảnh vật bên dưới với bản đồ số đã nạp sẵn, từ đó ước tính tọa độ và hướng bay mà không cần tín hiệu vệ tinh. Cách làm này cho phép UAV tiếp cận mục tiêu từ xa và hoạt động hiệu quả trong môi trường điện tử phức tạp.

Chiến trường Ukraine tạo ra một vòng phản hồi hiếm thấy. Mỗi chuyến bay cung cấp dữ liệu mới. Phần mềm được điều chỉnh, cập nhật và gửi trở lại các đơn vị chỉ sau vài tuần, thậm chí vài ngày. Nhờ đó, UAV tích hợp AI ngày càng ổn định hơn trong những nhiệm vụ hẹp nhưng có giá trị cao: bám mục tiêu chính xác hơn, ít phụ thuộc liên lạc hơn và duy trì hiệu quả trước gây nhiễu.

Sự thay đổi này cũng tác động đến cách tổ chức tác chiến. Thay vì mỗi phi công điều khiển một drone từ đầu đến cuối, con người dần chuyển sang vai trò giám sát, kích hoạt và phối hợp. Một số hệ thống cho phép nhiều UAV hoạt động trong cùng một nhiệm vụ, với các pha tiếp cận và tấn công được sắp xếp sẵn, giúp rút ngắn đáng kể thời gian giữa các đòn đánh.

Ukraine không phải nơi đầu tiên nghiên cứu UAV tích hợp AI, nhưng là nơi đầu tiên đưa chúng vào sử dụng thường xuyên trong một cuộc xung đột cường độ cao. Những gì đang diễn ra cho thấy vai trò của con người trong điều khiển UAV đang dịch chuyển: từ người trực tiếp “lái” sang người kích hoạt và giám sát.