Điều khủng khiếp sẽ xảy ra khi hiệp ước hạt nhân cuối cùng Mỹ - Nga hết hạn?

Giới chuyên gia cảnh báo việc Hiệp ước New START chấm dứt có thể mở đường cho một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân không kiểm soát, làm gia tăng bất ổn toàn cầu và nguy cơ xung đột hạt nhân.

Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố sẵn sàng tiếp tục tuân thủ các giới hạn của hiệp ước thêm 1 năm nếu Washington cũng làm điều tương tự, trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đến nay vẫn chưa cam kết gia hạn.

Theo hãng tin AP, quan chức Nhà Trắng giấu tên cho biết hôm thứ Hai rằng ông Trump nhiều lần bày tỏ mong muốn duy trì các giới hạn đối với vũ khí hạt nhân và đưa Trung Quốc vào các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí. Tuy nhiên, quyết định cuối cùng sẽ được đưa ra “theo mốc thời gian của riêng ông”.

Ông Putin đã thảo luận việc hiệp ước sắp hết hạn với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, theo cố vấn Điện Kremlin Yuri Ushakov, đồng thời cho biết Washington chưa phản hồi đề xuất gia hạn của Moskva. Theo ông Ushakov, Nga sẽ hành động “một cách cân bằng và có trách nhiệm, dựa trên phân tích kỹ lưỡng tình hình an ninh”.

Các nhà vận động kiểm soát vũ khí từ lâu đã cảnh báo rằng việc New START hết hiệu lực có thể châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang mới, làm suy yếu ổn định chiến lược toàn cầu.

Ông Daryl Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí tại Washington, cho rằng nếu không đạt được thỏa thuận duy trì các giới hạn, hai bên nhiều khả năng sẽ tăng triển khai đầu đạn.

“Chúng ta đang ở thời điểm mà, với việc hiệp ước hết hiệu lực, lần đầu tiên trong khoảng 35 năm, mỗi bên có thể gia tăng số vũ khí hạt nhân được triển khai”, ông Kimball nói với AP. “Điều này mở ra khả năng một cuộc chạy đua vũ trang ba bên nguy hiểm và không kiểm soát – không chỉ giữa Mỹ và Nga mà còn có cả Trung Quốc, quốc gia cũng đang mở rộng kho hạt nhân nhỏ hơn nhưng vẫn mang sức hủy diệt lớn”.

Ông Kingston Reif, cựu trợ lý thứ trưởng quốc phòng Mỹ, cũng cảnh báo trong một cuộc thảo luận trực tuyến rằng khi thiếu tính dự báo mà hiệp ước mang lại, mỗi bên có thể bị thúc đẩy “chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất, tăng kho vũ khí để thể hiện sự cứng rắn, hoặc tìm kiếm đòn bẩy đàm phán”.

Kể từ khi giao tranh Nga - Ukraine bùng phát, ông Putin nhiều lần phô trương sức mạnh hạt nhân của Nga, cảnh báo Moskva sẵn sàng sử dụng “mọi biện pháp” để bảo vệ lợi ích an ninh. Năm 2024, ông ký sửa đổi học thuyết hạt nhân, hạ thấp ngưỡng sử dụng vũ khí hạt nhân.

New START được ký năm 2010 bởi Tổng thống Mỹ khi đó Barack Obama và người đồng cấp Nga Dmitry Medvedev, giới hạn mỗi bên không quá 1.550 đầu đạn hạt nhân trên tối đa 700 tên lửa và máy bay ném bom đã triển khai, sẵn sàng sử dụng. Hiệp ước ban đầu dự kiến hết hạn năm 2021 nhưng được gia hạn thêm 5 năm.

Tháng 2/2023, ông Putin tuyên bố đình chỉ sự tham gia của Nga, cho rằng Moskva không thể cho phép Mỹ thanh sát các cơ sở hạt nhân trong bối cảnh Washington và các đồng minh NATO công khai đặt mục tiêu đánh bại Nga tại Ukraine. Tuy vậy, Điện Kremlin khi đó nhấn mạnh Nga không rút hoàn toàn khỏi hiệp ước và cam kết vẫn tôn trọng các trần giới hạn.

Tháng 9 năm ngoái, khi đề nghị tuân thủ các giới hạn của New START thêm một năm để tạo thời gian đàm phán thỏa thuận kế tiếp, ông Putin cảnh báo việc hiệp ước hết hạn sẽ gây mất ổn định và có thể thúc đẩy phổ biến hạt nhân.

Bà Rose Gottemoeller, trưởng đoàn đàm phán phía Mỹ cho hiệp ước và cựu Phó Tổng thư ký NATO, cho rằng việc gia hạn sẽ phục vụ lợi ích của Washington.

“Gia hạn các giới hạn của New START thêm một năm sẽ không cản trở bất kỳ bước đi quan trọng nào mà Mỹ đang thực hiện để ứng phó với việc Trung Quốc tăng cường năng lực hạt nhân”, bà nói trong một cuộc thảo luận trực tuyến tháng trước.

Các hiệp ước trước đây

New START nối tiếp chuỗi dài các hiệp ước cắt giảm vũ khí hạt nhân Mỹ - Nga, khởi đầu bằng SALT I năm 1972 – nỗ lực đầu tiên nhằm hạn chế kho vũ khí của hai bên.

Hiệp ước Chống Tên lửa Đạn đạo năm 1972 từng giới hạn hệ thống phòng thủ tên lửa cho đến khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận năm 2001, bất chấp cảnh báo từ Moskva. Điện Kremlin từ lâu coi các nỗ lực xây dựng lá chắn tên lửa của Washington là mối đe dọa lớn, cho rằng điều này làm suy yếu khả năng răn đe hạt nhân của Nga.

Đáp lại, ông Putin ra lệnh phát triển tên lửa hành trình hạt nhân Burevestnik và thiết bị không người lái dưới nước Poseidon mang đầu đạn hạt nhân. Nga cho biết năm ngoái đã thử nghiệm thành công cả hai và đang chuẩn bị triển khai.

Hiệp ước Lực lượng Hạt nhân Tầm trung ký năm 1987 cũng bị chấm dứt năm 2019. Thỏa thuận này cấm các tên lửa phóng từ mặt đất có tầm bắn 500-5.500 km – loại vũ khí bị coi là đặc biệt gây mất ổn định do thời gian bay ngắn, chỉ để lại vài phút cho quyết định đáp trả và làm tăng nguy cơ chiến tranh hạt nhân do cảnh báo sai.

Tháng 11/2024 và một lần nữa vào tháng trước, Nga tấn công Ukraine bằng phiên bản thông thường của tên lửa đạn đạo tầm trung Oreshnik mới. Moskva cho biết Oreshnik có tầm bắn tới 5.000 km, đủ vươn tới mọi mục tiêu ở châu Âu, với đầu đạn hạt nhân hoặc thông thường.

“Vòm Vàng” của ông Trump

Trong bối cảnh không còn thỏa thuận giới hạn kho hạt nhân, ông Medvedev – hiện là Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga – tuyên bố Moskva sẽ “nhanh chóng và kiên quyết” đối phó với mọi mối đe dọa mới đối với an ninh.

“Nếu chúng tôi không được lắng nghe, chúng tôi sẽ hành động tương xứng để khôi phục thế cân bằng”, ông nói, đồng thời nêu đích danh kế hoạch hệ thống phòng thủ tên lửa “Vòm Vàng" của ông Trump là động thái có thể gây mất ổn định, nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa vũ khí chiến lược tấn công và phòng thủ.

Theo ông Kimball, kế hoạch này khiến cả Nga và Trung Quốc lo ngại.

“Họ nhiều khả năng sẽ phản ứng với Vòm Vàng bằng cách gia tăng số lượng vũ khí tấn công để áp đảo hệ thống, nhằm bảo đảm vẫn có khả năng trả đũa hạt nhân”, ông nói, lưu ý rằng năng lực tấn công thường được xây dựng nhanh và rẻ hơn so với phòng thủ.

Tuyên bố của ông Trump hồi tháng 10 về khả năng Mỹ nối lại thử nghiệm hạt nhân – lần đầu tiên kể từ năm 1992 – cũng khiến Điện Kremlin quan ngại. Nga lần cuối thử nghiệm năm 1990. Ông Putin nói Nga sẽ đáp trả tương xứng nếu Mỹ nối lại các vụ thử, vốn bị cấm theo một hiệp ước toàn cầu mà cả Moskva và Washington đã ký.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho biết hồi tháng 11 rằng các thử nghiệm như vậy sẽ không bao gồm vụ nổ hạt nhân.

Ông Kimball cảnh báo việc Mỹ nối lại thử nghiệm “sẽ khoét một lỗ hổng khổng lồ vào hệ thống toàn cầu nhằm giảm rủi ro hạt nhân”, có thể khiến Nga đáp trả và lôi kéo các nước khác, trong đó có Trung Quốc và Ấn Độ, làm theo.

Theo ông, thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh chiến lược gia tốc, với chi tiêu tăng và quan hệ ngày càng bất ổn giữa Mỹ, Nga và Trung Quốc về các vấn đề hạt nhân.

“Đây có thể là bước ngoặt mở ra một giai đoạn cạnh tranh hạt nhân toàn cầu nguy hiểm hơn nhiều – điều mà chúng ta chưa từng chứng kiến trong suốt cuộc đời mình”, ông Kimball nhận định.