Ký ức của cậu bé 12 tuổi bên hố chôn tập thể liệt sĩ ở nghĩa trang Chí Hòa 1968

"Tôi nhớ tới bây giờ!".

Ông Nguyễn Tuấn Nhã (70 tuổi, ngụ phường Tân Tạo, TP.HCM) mở đầu câu chuyện bằng một câu ngắn như vậy.

Gần 60 năm đã trôi qua kể từ mùa xuân Mậu Thân 1968, kể từ ngày cậu bé 12 tuổi đứng bên nghĩa trang Đô Thành (còn được người dân hồi đó gọi là nghĩa địa Chí Hòa) - nay là Công viên Lê Thị Riêng - nhìn những chuyến xe chở thi thể vào bên trong.

Thời gian đủ dài để một nghĩa trang biến thành công viên, để những đứa trẻ ngày ấy trở thành ông, thành bà. Nhưng có những hình ảnh vẫn còn nguyên trong ký ức.

Buổi sáng ám ảnh của cậu bé 12 tuổi

Chúng tôi tìm gặp ông Nhã sau khi Bộ Tư lệnh TP.HCM công bố nhiều bức ảnh tư liệu nhằm tìm kiếm nhân chứng phục vụ công tác quy tập hài cốt liệt sĩ hy sinh ngày 12/2/1968.

Ông không xuất hiện trong những bức ảnh ấy. Nhưng khi xem hình, người đàn ông 70 tuổi lập tức nhận ra khung cảnh quen thuộc của nghĩa trang Chí Hoà năm nào.

"Hồi đó nhà tôi cách nghĩa trang khoảng một cây số", ông kể.

Mùa xuân năm 1968, Sài Gòn rung chuyển bởi những trận đánh ác liệt. Từ hướng ngã tư Bảy Hiền, ngã ba Ông Tạ, tiếng súng, tiếng nổ vang lên liên tục.

"Lúc đó tôi nghe trực thăng phía xa rồi bắn rocket xuống, tiếng ầm ầm như bò rống. Cứ thế tôi chạy theo hướng trực thăng, để xem cho đã...", ông Nhã nói.

Là một cậu học sinh đang nghỉ Tết, ông khi ấy không hiểu hết những gì đang diễn ra. Chỉ có sự tò mò của tuổi thơ thôi thúc ông chạy theo hướng có tiếng súng. Nhưng thay vì nhìn thấy những gì một đứa trẻ muốn khám phá, ông lại chứng kiến cảnh tượng theo mình suốt cuộc đời.

"Khi đi ngang nghĩa trang Chí Hoà, tôi thấy nhiều xe chở xác người tới. Tò mò nên đứng lại xem", ông kể.

Theo ký ức của ông, những chiếc xe dừng lại gần khu nhà xác nằm bên trong nghĩa trang. Người ta lần lượt đưa các thi thể xuống. Đám đông đứng nhìn từ xa, còn ông len lỏi đến gần hơn.

"Tôi thấy rất nhiều thi thể mặc quần đùi, áo bà ba đen. Có người ruột tượng (thường dùng để đựng gạo) bung ra, đạn rơi xuống đất. Những người đó trẻ lắm, chắc chỉ khoảng 20-25 tuổi thôi", ông nhớ lại.

Gần sáu thập kỷ đã trôi qua nhưng khi kể đến chi tiết này, giọng ông vẫn chùng xuống.

Ông kể thêm rằng, thời điểm đó, trong khoảng 30 thi thể được đưa đến nghĩa trang, có trường hợp khiến ông ám ảnh suốt nhiều năm.

"Theo những gì tôi nhìn thấy lúc đó, có người dường như vẫn còn dấu hiệu sự sống nhưng vẫn bị đưa đi chôn. Tôi nhớ mãi chuyện đó", ông kể.

Sau ngần ấy năm, ông thừa nhận không thể nhớ chính xác mọi chi tiết của buổi sáng năm 1968, nhưng những hình ảnh ám ảnh nhất vẫn còn nguyên trong tâm trí. Việc chôn cất không chỉ diễn ra trong một ngày, nhiều ngày sau đó vẫn có nhiều thi thể được đưa đến.

Đi tìm nơi những người lính nằm lại

Dù đã gần 60 năm trôi qua, ông Nguyễn Tuấn Nhã cho biết vẫn nhớ khá rõ khu vực diễn ra việc chôn cất.

Theo ký ức của ông, các thi thể được đưa xuống từ xe tải gần khu nhà xác của nghĩa trang Chí Hoà trước khi được chôn cất ở khu vực phía trong.

"Tôi nhớ vị trí đó nằm gần giữa nghĩa trang", ông Nhã nói.

Khi chúng tôi đưa cho ông xem bức ảnh tư liệu do Bộ Tư lệnh TP.HCM công bố, người đàn ông nhiều lần quan sát rồi chỉ tay về phía công trình nổi bật phía xa khung hình. Đó là tháp nước xuất hiện phía sau những đứa trẻ.

Theo hình dung của ông, vị trí tháp nước trong ảnh khá phù hợp với vị trí tháp nước hiện vẫn tồn tại tại Nhà thờ Thánh Bường (góc đường Nguyễn Giản Thanh - Trường Sơn), nằm không xa khu vực nghĩa trang Chí Hoà trước đây.

"Tôi không dám khẳng định 100%, nhưng nhìn hướng và vị trí thì rất giống những gì tôi nhớ", ông nói.

Nhìn ra dòng xe cộ tấp nập của TP.HCM hôm nay, thành phố đã đổi khác rất nhiều so với năm 1968. Nghĩa trang Chí Hoà không còn nữa. Nơi từng là những dãy mộ nối dài nay trở thành Công viên Lê Thị Riêng với hồ nước, cây xanh, khu vui chơi và những lối đi bộ đông người qua lại.

Nhưng trong ký ức của ông Nhã, khu đất ấy vẫn hiện lên với một hình ảnh khác. Đó là buổi sáng ông đứng bên nghĩa trang nhìn những chuyến xe chở các chiến sĩ hy sinh tiến vào bên trong.

Những ký ức của ông, nay trở thành một trong những mảnh ghép được đối chiếu cùng ảnh tư liệu, hồ sơ lịch sử và các nguồn thông tin khác trong quá trình tìm kiếm vị trí chôn cất các liệt sĩ hy sinh trong đợt Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

"Từ đầu tháng 6 đến nay, đoàn công tác của Bộ Tư lệnh TP.HCM nhiều lần tìm tôi để nhờ cung cấp thêm lời nhân chứng. Tôi mong rằng những ghi nhớ của mình có thể giúp sức tìm và đưa các liệt sĩ về với đất mẹ", ông Nhã nói.

Sáng 8/6, tại Hội thảo xác minh kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nghĩa trang Đô Thành, nay là công viên Lê Thị Riêng) do Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà chủ trì, ông Nguyễn Tuấn Nhã đã thuật lại câu chuyện trên.

Theo Ban tổ chức, những thông tin ông Nhã cung cấp sẽ là dữ liệu quan trọng trong việc tìm kiếm, xác định vị trí chôn cất các liệt sĩ tại khu vực công viên Lê Thị Riêng.

Trước đó, ngày 28/5, Bộ Tư lệnh TP.HCM cho biết đang tổ chức tìm kiếm, quy tập hài cốt các liệt sĩ hy sinh ngày 12/2/1968 và được chôn cất tại nghĩa trang Chí Hòa, khu vực nay thuộc công viên Lê Thị Riêng.

Trong quá trình rà soát tư liệu lịch sử, đơn vị phát hiện nhiều bức ảnh ghi lại hình ảnh các em nhỏ sống quanh nghĩa địa Chợ Quán và nghĩa trang Chí Hòa vào năm 1968. Những nhân vật trong ảnh khi đó khoảng 10-14 tuổi, hiện nay ước tính khoảng từ 68-72 tuổi.

Bộ Tư lệnh TP.HCM nhận định đây có thể là những nhân chứng quan trọng, góp phần xác minh vị trí chôn cất liệt sĩ, đối chiếu dữ liệu lịch sử và hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt.

Đơn vị kêu gọi người dân, đặc biệt là những người từng sinh sống tại khu vực nghĩa địa Chợ Quán, nghĩa trang Chí Hòa trước đây, các nhà nghiên cứu lịch sử, cựu học sinh và những người nhận ra các nhân vật trong ảnh cung cấp thông tin phục vụ quá trình xác minh.